Cần gì để hỗ trợ học sinh cuối cấp vượt qua mùa thi căng thẳng?

Khi những tờ lịch cuối cùng của năm học dần mỏng đi, cũng là lúc học sinh cuối cấp, đặc biệt là lứa tuổi lớp 9 và lớp 12, bước vào giai đoạn “nước rút” đầy cam go.

Trước ngưỡng cửa của những kỳ thi mang tính bước ngoặt như tuyển sinh vào mười hay tốt nghiệp trung học phổ thông, bầu không khí học đường và gia đình dường như đặc quánh lại bởi áp lực. Những đêm trắng thức khuya bên bàn học, những tập đề thi cao ngất và những ánh mắt mệt mỏi của các sĩ tử đã trở thành hình ảnh quen thuộc mỗi khi mùa hè chạm ngõ. Trong bối cảnh ấy, việc giải tỏa tâm lý cho học sinh cuối cấp không còn là câu chuyện riêng của mỗi cá nhân hay một góc nhỏ trong gia đình, mà cần phải được nhà trường, phụ huynh và toàn xã hội nhìn nhận như một nhiệm vụ cấp bách, cần sự quan tâm đúng mức và hành động kịp thời.

Để có thể đồng hành cùng các em, trước hết chúng ta cần thấu hiểu những gì đang diễn ra phía sau những giọt mồ hôi và những giọt nước mắt lăn dài trên trang sách. Bước vào giai đoạn nước rút, khối lượng kiến thức khổng lồ cần ôn tập khiến nhiều học sinh dễ rơi vào tình trạng quá tải. Lịch học chính khóa, học thêm, luyện đề dày đặc từ sáng sớm đến đêm muộn khiến quỹ thời gian nghỉ ngơi của các em bị bóp nghẹt. Tuy nhiên, điều đáng sợ nhất bào mòn sức khỏe của các em không phải là sự mệt mỏi về thể xác, mà chính là nỗi áp lực tâm lý vô hình nhưng nặng nề. Đó là nỗi sợ hãi thất bại, sợ không đạt được kỳ vọng của cha mẹ, sợ thua kém bạn bè, và nỗi bất an về một tương lai vô định nếu chẳng may "gãy cánh" ngay trước cổng trường mơ ước.

Áp lực thi cử khiến nhiều học sinh bị căng thẳng, trầm cảm và rối loạn tâm thần - Ảnh minh họa/ Nguồn baochinhphu.vn

Em Nguyễn Thị Giang, học sinh THPT Thạch Bàn, Hà Nội chia sẻ, em rơi vào trạng thái căng thẳng, mất ngủ khi đối diện với áp lực kiến thức các môn cần ôn tập, đi học thêm mỗi ngày, và cả những lần thi thử. Có hôm em đi học về mệt rã rời, lúc ngồi vào bàn học buồn ngủ rũ rưỡi, đầu óc ong ong nhưng vẫn cố vùi đầu vào đống đề ôn thi đến 1 giờ sáng mới đi ngủ. Nhiều lúc em cảm thấy kiệt sức, nhưng nghĩ đến tương lai của mình và kỳ vọng của bố mẹ nên phải cố gắng. Em thèm ngủ 1 ngày nghỉ đúng nghĩa, tối được đi ngủ sớm, hôm sau có thể ngủ nướng đến chín mười giờ sáng mà không phải lo nghĩ về đống bài tập chưa giải xong.

Với học sinh lớp 12, áp lực thi cử không đơn thuần là khối lượng kiến thức. Nhiều em còn căng thẳng do sự chông chênh đứng trước ngưỡng cửa trưởng thành nhưng chưa kịp định vị bản thân. Các em bị bủa vây bởi mớ hỗn độn mang tên "chọn ngành, chọn nghề". Vừa phải gồng mình ôn luyện, vừa phải tự vấn: “Liệu mình có đang chọn đúng ngành không? Hay mình đang chạy theo xu hướng, chạy theo mong muốn của bố mẹ. Và nếu không đỗ trường mong muốn thì sao? Bố mẹ sẽ thất vọng thế nào nếu kết quả không như kỳ vọng?...”.

Trao đổi về những băn khoăn, áp lực của học sinh, TS Nguyễn Thúy Vân, Phó Hiệu trưởng Thường trực Trường Đại học Thành Đô cho rằng, học sinh cuối cấp đang đối diện với áp lực từ nhiều phía. Những áp lực này nếu không được tháo gỡ kịp thời có thể tác động mạnh đến tâm lý học sinh.

Có em ăn không ngon, ngủ không yên, lo lắng kéo dài, thậm chí quên mất những kiến thức mà trước đó tưởng như đã nắm vững. Trong mùa thi, trạng thái tinh thần bất ổn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tập trung, ghi nhớ và thể hiện năng lực thật của học sinh.

Thực tế, không ít học sinh còn chịu áp lực từ chính tình yêu thương của cha mẹ. Sự quan tâm, kỳ vọng nếu không được thể hiện đúng cách có thể trở thành gánh nặng vô hình.

Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Đồng Quan Nguyễn Thanh Bình cho biết, ở giai đoạn cuối cấp, bên cạnh nhiệm vụ dạy học và ôn tập, nhà trường đặc biệt chú trọng công tác tư vấn tâm lý, định hướng nghề nghiệp và phối hợp với phụ huynh. Điều học sinh cần nhất trong giai đoạn nước rút không phải là những lời thúc ép liên tục mà là sự đồng hành bình tĩnh từ người lớn, để giúp học sinh nhận diện đúng năng lực, lựa chọn mục tiêu phù hợp, xây dựng kế hoạch ôn tập khả thi; đồng thời tránh tạo thêm áp lực bằng việc chỉ nhấn mạnh điểm số hoặc thứ hạng.

Thầy Nguyễn Thanh Bình lưu ý, có những học sinh không thiếu năng lực nhưng thiếu sự bình tĩnh. Nếu các em bước vào kỳ thi với tâm lý bị dồn ép, hiệu quả học tập và làm bài sẽ bị ảnh hưởng. Vì vậy, giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn và phụ huynh cần cùng nhau tạo cho học sinh cảm giác được lắng nghe, được hỗ trợ, thay vì bị phán xét.

Còn TS. Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam cho biết: Về hiện tượng khủng hoảng tâm lý trong giai đoạn cận kề ngày thi, một bộ phận không nhỏ học sinh hiện nay đang phải gánh chịu áp lực nặng nề không xuất phát từ năng lực học tập của bản thân, mà là hệ lụy từ chính kỳ vọng quá lớn của gia đình.

"Trong giai đoạn này, việc tạo dựng và duy trì một tâm lý ổn định, vững vàng cho học sinh có ý nghĩa quan trọng không kém gì việc bồi dưỡng kiến thức. Phụ huynh cần chủ động thay đổi phương thức tiếp cận, chuyển từ vị thế của người giám sát, đặt mục tiêu sang vị thế của người đồng hành, thấu hiểu. Tuyệt đối không nên đặt nặng vấn đề thành tích hay điểm số trong các cuộc trò chuyện, tránh đẩy con vào trạng thái khủng hoảng tâm lý trước giờ G", TS. Nguyễn Tùng Lâm nhấn mạnh.

Để giảm áp lực, giải tỏa tâm lý học sinh cuối cấp, nhà trường cần phải là thành trì đầu tiên. Giai đoạn nước rút không phải là lúc các thầy cô tiếp tục nhồi nhét thêm những mảng kiến thức mới, làm thử các đề thi, mà là thời điểm vàng để hệ thống hóa, cô đọng kiến thức và rèn luyện kỹ năng làm bài. Nhà trường cần chủ động tối ưu hóa thời gian biểu, cắt giảm các hoạt động không thực sự cần thiết, đan xen các tiết học ôn tập với các khoảng nghỉ ngắn, các hoạt động vận động nhẹ nhàng để giải tỏa căng thẳng cho học sinh ngay tại lớp học. Đặc biệt, vai trò của phòng tâm lý học đường cần được phát huy một cách tối đa thay vì chỉ mang tính hình thức.

Các chuyên viên tâm lý và giáo viên chủ nhiệm cần chủ động sâu sát, lắng nghe và nhận diện kịp thời những học sinh có dấu hiệu bất ổn về tinh thần để đưa ra các biện pháp can thiệp, tư vấn kịp thời. Hơn thế nữa, thay vì liên tục nhấn mạnh vào tính chất khốc liệt, "sinh tử" của kỳ thi để thúc ép các em học tập, thầy cô nên tiếp thêm sự tự tin bằng những lời động viên chân thành, hướng dẫn các em cách phân bổ thời gian hợp lý và giữ vững tâm thế bình tĩnh khi bước vào phòng thi.

Bên cạnh mái trường, gia đình chính là bến đỗ bình yên nhất, nhưng trớ trêu thay, đôi khi vô tình lại là nơi tạo ra áp lực nặng nề nhất cho các sĩ tử. Nhiều bậc phụ huynh vì quá lo lắng cho tương lai của con, hoặc vì tâm lý sĩ diện với xóm giềng, họ hàng mà vô tình áp đặt những kỳ vọng vượt quá năng lực thực tế của đứa trẻ. Câu hỏi “Hôm nay được mấy điểm?”, “Liệu có đỗ được trường top đầu không?” hay sự so sánh ngầm với “con nhà người ta” giống như những gáo nước lạnh dập tắt đi ngọn lửa tự tin cuối cùng của con trẻ. Trong giai đoạn nhạy cảm này, điều học sinh cần nhất ở cha mẹ là sự thấu hiểu, lắng nghe và một điểm tựa tinh thần vững chãi.

Đặc biệt, phụ huynh hãy học cách chấp nhận năng lực thực tế của con, động viên con bằng niềm tin rằng chỉ cần con nỗ lực hết sức mình thì kết quả ra sao cha mẹ cũng đều tự hào. Thay vì cằn nhằn hay ép con học tạo cảm giác ngột ngạt, cha mẹ hãy thể hiện tình yêu thương bằng những hành động thiết thực: chuẩn bị những bữa ăn đủ chất dinh dưỡng, nhắc nhở con đi ngủ đúng giờ để đảm bảo sức khỏe, và tạo ra một không gian gia đình đầm ấm, vui vẻ, không nồng nặc mùi thi cử.

Tuy nhiên, nỗ lực của nhà trường và gia đình sẽ là chưa đủ nếu thiếu đi sự chuyển biến từ phía toàn xã hội. Hiện nay, sức nóng từ dư luận xã hội về các kỳ thi cuối cấp vẫn còn quá lớn. Việc truyền thông quá mức về các thủ khoa, các trường chuyên lớp chọn, vô hình trung đã tạo ra một bộ tiêu chuẩn khắt khe, đẩy các em học sinh vào một cuộc đua khốc liệt không có hồi kết. Đã đến lúc xã hội cần thay đổi tư duy lối mòn rằng “đại học là con đường duy nhất để thành công”. Thành công của một con người được đo đếm bằng cả một hành trình dài của sự tự học, kỹ năng sống và đạo đức nghề nghiệp, chứ không thể chỉ gói gọn trong một vài con số trên bảng điểm của một kỳ thi.

Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng, các tổ chức xã hội cần đẩy mạnh hơn nữa các chương trình định hướng nghề nghiệp đa dạng, mở ra nhiều lối đi cho học sinh sau tốt nghiệp. Đồng thời, các chiến dịch như “Tiếp sức mùa thi” cần được mở rộng quy mô, không chỉ hỗ trợ về mặt vật chất như nước uống, xe đưa đón, mà cần tập trung mạnh mẽ vào khía cạnh tinh thần thông qua việc thiết lập các tổng đài tư vấn tâm lý mùa thi miễn phí, giúp các em giải tỏa kịp thời những khúc mắc, lo âu.

Kỳ thi tuyển sinh hay kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông dù quan trọng, nhưng suy cho cùng cũng chỉ là một cột mốc, một thử thách trong hành trình dài rộng của cuộc đời mỗi con người. Điểm số có thể định vị ngôi trường mà các em sẽ bước vào trong vài năm tới, nhưng chính thái độ sống, bản lĩnh đối diện với thử thách và một sức khỏe tinh thần lành mạnh mới là thứ định hình nên tương lai và hạnh phúc cả đời của các em.

Trước khi đòi hỏi các em phải trở thành những “chiến binh” bách chiến bách thắng trên đấu trường khoa cử, gia đình-nhà trường-xã hội phải có trách nhiệm giúp các em làm một người trẻ tuổi có tâm lý vững vàng, biết yêu thương và trân trọng bản thân. Sự đồng hành, thấu hiểu và sẻ chia đúng lúc từ nhà trường, gia đình và toàn xã hội trong giai đoạn nước rút này chính là chiếc phao cứu sinh quý giá nhất, giúp các sĩ tử vượt qua khó khăn, vất vả để nâng cánh cho những ước mơ được bay cao, bay xa một cách trọn vẹn và hạnh phúc nhất.

Theo kế hoạch năm học 2025-2026, kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026 dự kiến diễn ra trong hai ngày 11 và 12-6. Sau đó, thí sinh tiếp tục bước vào giai đoạn đăng ký, điều chỉnh nguyện vọng xét tuyển đại học, cao đẳng.

Theo kế hoạch, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT công lập không chuyên năm học 2026-2027 tại Hà Nội sẽ diễn ra trong hai ngày 30 và 31-5 với ba bài thi độc lập gồm: Toán, Ngữ văn và Ngoại ngữ. Lịch thi chuyên được tổ chức trong ngày 1-6, ngay sau khi các thí sinh hoàn thành 3 môn thi của kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT công lập không chuyên.

Mời độc giả xem video Học online vô tình đẩy trẻ em vào mạng xã hội, phụ huynh bất lực