Cần một 'hệ sinh thái' hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa

PV: Thưa ông, ông đánh giá thế nào về các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện nay?

Luật sư Bùi Văn Thành: Nhìn một cách tổng thể, hệ thống pháp luật của chúng ta hiện nay không thiếu các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp. Chúng ta đã có Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017, Nghị định 80 năm 2021, Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết 198 của Quốc hội và mới đây nhất là Đề án chuyển đổi số theo Quyết định 433 của Thủ tướng. Khung pháp đã đầy đủ, song vấn đề cốt lõi là chúng ta thiếu một “hệ sinh thái thực thi” đồng bộ để mang lại hiệu quả thực tế như kỳ vọng.

Luật sư Bùi Văn Thành - Trưởng Văn phòng luật sư Mặt trời mới.

Theo góc nhìn thực tiễn, hầu hết các chính sách còn khoảng cách lớn với năng lực thực thi. Chúng ta đã có các chủ trương, mục tiêu đúng hướng và đồng bộ nhưng lại yếu ở cơ chế vận hành và nguồn lực thực thi. Nhiều giải pháp hỗ trợ hiện tại còn mang tính sự kiện bề nổi như tổ chức hội thảo, phổ biến pháp luật, cấp chứng nhận… Trong khi đó, doanh nghiệp thực sự cần là cơ hội tiếp cận vốn, công nghệ, là kỹ năng quản trị chuỗi cung ứng…

Hơn nữa, nhiều chính sách hỗ trợ vẫn mang tính chất “xin - cho”. Doanh nghiệp muốn nhận hỗ trợ thì phải làm hồ sơ chứng minh điều kiện, rồi xin xác nhận qua nhiều tầng xét duyệt. Hệ quả là tạo ra nghịch lý khi những doanh nghiệp nhỏ, yếu thế nhất – đối tượng cần hỗ trợ nhất – thì lại khó tiếp cận nhất vì không làm được đủ thủ tục; còn những doanh nghiệp có bộ máy tốt, có năng lực cao thì được hỗ trợ dễ dàng hơn.

PV: Theo ông, đâu là những bài toán cần tháo gỡ cho doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện nay?

Luật sư Bùi Văn Thành: Vấn đề sống còn đầu tiên mà doanh nghiệp cần là môi trường kinh doanh ổn định, dự đoán được. Các chính sách hỗ trợ dù nhiều nhưng nếu pháp luật thay đổi liên tục, thủ tục phức tạp, cứng nhắc, thanh kiểm tra chồng chéo, thì chi phí tuân thủ của doanh nghiệp sẽ rất lớn và không thể dự báo được. Khi chi phí tuân thủ và rủi ro hành chính quá lớn, thì mọi gói hỗ trợ cũng không còn ý nghĩa, thậm chí là gây thất thoát.

Một nỗi lo khác nữa là rủi ro về hình sự hóa các quan hệ kinh tế. Ranh giới giữa vi phạm hành chính, tranh chấp dân sự và vi phạm hình sự hiện nay khá mong manh, điều này tạo ra tâm lý bất an cho người kinh doanh.

Bên cạnh vấn đề pháp lý, việc tiếp cận nguồn lực của doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng rất khó. Với cách tiếp cận hiện nay của các ngân hàng thương mại, doanh nghiệp không thể vay nếu không có tài sản đảm bảo. Ý tưởng “cho vay dựa trên dòng tiền” hay nới lỏng tài sản thế chấp đối với hệ thống ngân hàng hiện nay là rất khó khả thi.

Trong khi đó, chúng ta lại chưa có một kênh huy động vốn nào khác thay thế kênh ngân hàng. Việc lập các Quỹ bảo lãnh tín dụng trung ương hay địa phương thực chất chỉ là giải pháp tạm thời, chưa giải quyết được gốc rễ.

Ngoài nhu cầu về vốn, nhu cầu được hỗ trợ về chuyển đổi số của doanh nghiệp cũng rất lớn. Chúng ta cũng đã có các chính sách thúc đẩy, hỗ trợ chuyển đổi số, tuy nhiên năng lực của doanh nghiệp để quản trị số vẫn còn rất yếu. Bản thân tôi là người rất thường xuyên cập nhật, tìm hiểu công nghệ để áp dụng trong quản trị doanh nghiệp, nhưng cũng cảm thấy khó khăn khi vận hành các phần mềm, các ứng dụng theo thực tiễn doanh nghiệp. Vậy đối với những hộ kinh doanh nhỏ lẻ càng khó khăn hơn. Dường như chúng ta đang “công nghệ hóa các vấn đề thay vì quản trị hóa các vấn đề". Chuyển đổi số không chỉ đơn thuần là mua phần mềm, mà là phải nâng cấp kỹ năng quản trị cốt lõi của doanh nghiệp. Qua đó, giúp doanh nghiệp thay đổi mô hình kinh doanh và biết cách sử dụng công nghệ như một công cụ nâng cao năng suất.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa cần được hỗ trợ về năng lực chuyển đổi số.

PV: Hiện nay, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa đang được xây dựng để thay thế Luật năm 2017. Từ kinh nghiệm hàng chục năm tư vấn cho các doanh nghiệp trong và ngoài nước, ông có đề xuất gì về các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp cho phù hợp và hiệu quả cho giai đoạn mới?

Luật sư Bùi Văn Thành: Một trong những ví dụ thực tiễn về phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa mà chúng ta có thể xem xét là Đài Loan. Để nền kinh tế đứng vững trước các cuộc khủng hoảng lớn (như năm 1997 và 2008), Đài Loan đã cực kỳ chú trọng phát triển tinh thần doanh nghiệp (entrepreneurship) của người dân. Họ không tập trung nuôi các “ông lớn” đầu tàu, mà tạo điều kiện để các doanh nghiệp nhỏ liên kết thành các Hiệp hội ngành nghề. Các hiệp hội này chia sẻ mọi thông tin về chính sách, thị trường, rủi ro pháp lý cực kỳ nhanh chóng và minh bạch.

Đối với Việt Nam, để xây dựng các chính sách cho Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, tôi có một số đề xuất.

Thứ nhất là chuyển từ “hỗ trợ tồn tại” sang “hỗ trợ phát triển”. Chính sách phải nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh thực chất, giúp doanh nghiệp lớn lên, thay vì chỉ cấp bù một số chi phí nhỏ lẻ để họ sống lay lắt. Đã kinh doanh là phải bình đẳng, mọi chính sách hỗ trợ phải đến được với tất cả các đối tượng.

Thứ hai là xóa bỏ “xin - cho”, chuyển sang cung cấp dịch vụ và “đặt hàng”: Nhà nước không nên hỗ trợ bằng tiền mặt, mà hãy cung cấp miễn phí các dịch vụ tư vấn kế toán, pháp lý, công nghệ, quản trị chất lượng. Sự hỗ trợ tuyệt vời nhất là Nhà nước đóng vai trò đồng hành, kết nối, và trực tiếp mang “đơn hàng” về cho doanh nghiệp, từ đó giải quyết bài toán đầu ra. Ngoài ra, Nhà nước có thể xây dựng các hệ thống quản trị mẫu để các doanh nghiệp nhỏ dễ dàng áp dụng.

Thứ ba là có cơ chế bảo đảm an toàn cho doanh nghiệp. Tôi lấy ví dụ như có những doanh nghiệp đang làm ăn tốt, trúng thầu cung cấp cáp điện cho dự án của Nhà nước, nhưng rồi dự án bị quyết định tạm dừng, không thanh toán được, ôm nợ ngân hàng hàng trăm tỷ đồng rồi phá sản, chủ doanh nghiệp trắng tay. Nhà nước phải có cơ chế đồng hành và chịu trách nhiệm với doanh nghiệp trong những rủi ro từ phía chính sách như vậy.

Cuối cùng, để Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa thực sự đi vào đời sống, quá trình xây dựng Luật cần có thêm sự tham vấn sâu rộng của các Hiệp hội ngành nghề và những người trực tiếp kinh doanh, để luật thực sự giải quyết nhu cầu “dễ thở hơn, làm ăn dễ dàng hơn” của cộng đồng doanh nghiệp.

PV: Xin cảm ơn ông./.