Chủ tịch Delta E&C: ASEAN cần một 'cú hích chiến lược' để thắng trong cuộc đua thu hút vốn toàn cầu

Trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (AFF 2026), ông Steve Bùi, Chủ tịch Delta E&C - một doanh nhân giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực công nghiệp công nghệ cao, năng lượng xanh tại Việt Nam và khu vực - đã có những chia sẻ thẳng thắn về cơ hội, thách thức, những giải pháp đột phá để ASEAN ngày càng cạnh tranh hơn.

Trong bối cảnh ASEAN đang hướng tới một thị trường chung ngày càng sâu rộng, với vai trò là chủ tịch Delta E&C, ông đánh giá đâu là cơ hội lớn nhất cho doanh nghiệp Việt Nam trong 5 năm tới?

Theo tôi, cơ hội lớn nhất của doanh nghiệp Việt Nam nằm ở việc tận dụng sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu để "nhảy vọt" lên các khâu có giá trị gia tăng cao hơn trong lĩnh vực công nghiệp công nghệ cao và năng lượng xanh thông minh.

Cụ thể, doanh nghiệp Việt Nam có 3 làn sóng cơ hội. Một là, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI) – không chỉ gia công mà còn thiết kế vi mạch. Đơn cử, Semiconductor Việt Nam đã chiếm 30% tổng kim ngạch xuất khẩu điện tử cũng như hạ tầng và dữ liệu.

Hai là đi tiên phong trong phát triển lưới điện thông minh (Smart Grid) và kết nối năng lượng qua Lưới điện ASEAN.

Ba là tận dụng lợi thế từ các hiệp định thương mại thế hệ mới như Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP), Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) để mở rộng thị trường. Điều quan trọng nhất là doanh nghiệp phải thay đổi tư duy từ "chạy theo cơ hội ngắn hạn" sang "đầu tư bài bản vào công nghệ lõi".

So với các nước ASEAN khác, doanh nghiệp Việt Nam đang có những lợi thế cạnh tranh nào và cần khắc phục những điểm yếu nào để tham gia sâu rộng vào thị trường này?

Lợi thế lớn nhất của Việt Nam là sở hữu mạng lưới gần 20 hiệp định thương mại tự do (FTA) đa dạng. Đất nước hình chữ S là tâm điểm của chiến lược "Trung Quốc+1", với dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thực hiện đạt kỷ lục hơn 27 tỷ USD.

Song song với đó, Việt Nam có vị thế địa chính trị ổn định cùng mức tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) 8% (năm 2025), dẫn đầu ASEAN.

Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất của Việt Nam là chi phí logistics còn cao (khoảng 16% GDP) trong khi Singapore chỉ khoảng 8% và Malaysia khoảng 12%. Điểm nghẽn tiếp theo là hạ tầng kết nối giữa cảng biển, đường sắt, đường bộ còn thiếu đồng bộ.

Sự thiếu hụt lao động tay nghề cao trong các ngành công nghệ lõi cũng đang khiến năng lực hấp thụ công nghệ và năng lực tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp Việt còn khiêm tốn. Chúng ta mới chỉ tham gia ở khâu lắp ráp đơn thuần, nếu không khắc phục sẽ nhanh chóng bị các nước bạn san bằng lợi thế.

Theo ông, những rào cản lớn nhất hiện nay đối với doanh nghiệp Việt Nam khi mở rộng hoạt động sang các nước ASEAN là gì?

Rào cản lớn nhất không phải thuế quan - vốn đã được dỡ bỏ - mà là rào cản phi thuế quan và năng lực nội tại. Đó là sự manh mún trong hàng rào kỹ thuật khi mỗi nước có một tiêu chuẩn riêng.

Hạ tầng logistics thiếu kết nối liên vùng, khiến chi phí vận chuyển nội khối cao hơn, cũng là rào cản lớn đối với doanh nghiệp Việt.

Đặc biệt, chúng ta thiếu trầm trọng đội ngũ quản trị xuyên biên giới, có thể làm việc đa quốc gia và hiểu sâu về thể chế từng nước.

Từ kinh nghiệm làm việc với nhiều đối tác quốc tế, ông nhận thấy nhà đầu tư ASEAN hiện quan tâm nhất đến điều gì khi tìm kiếm cơ hội tại Việt Nam?

Các nhà đầu tư từ Singapore, Thái Lan, Malaysia không còn hỏi về "giá rẻ" nữa. Họ tập trung vào ba điều: Thứ nhất, sự ổn định của chuỗi cung ứng xanh - khả năng cung cấp năng lượng sạch, tín chỉ carbon và lao động có chứng chỉ xanh.

Thứ hai, hạ tầng số và dữ liệu xuyên biên giới - doanh nghiệp Việt có sẵn sàng kết nối quản trị số theo thời gian thực với đối tác hay không.

Thứ ba, năng lực đồng sáng tạo. Các nhà đầu tư ASEAN tìm kiếm đối tác có bộ phận R&D (Nghiên cứu và Phát triển trong doanh nghiệp) thực chất, không chỉ gia công đơn thuần.

Ông đánh giá thế nào về vai trò của cộng đồng doanh nhân kiều bào trong việc kết nối doanh nghiệp Việt Nam với thị trường ASEAN?

Kiều bào là "chất xúc tác chiến lược", là tài sản mà Việt Nam chưa khai thác hết. Họ giải mã những hàng rào văn hóa, thể chế ngầm mà doanh nghiệp trong nước mất nhiều năm mới nắm bắt được.

Kiều bào có thể cung cấp hệ sinh thái dịch vụ tích hợp - từ pháp lý, logistics đến kết nối đối tác. Nhiều doanh nhân kiều bào còn trực tiếp đầu tư và chuyển giao phương pháp quản trị hiện đại.

Để phát huy vai trò này, theo tôi, cần một nền tảng kết nối chính thống, minh bạch giữa doanh nghiệp trong nước và kiều bào.

Doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) Việt Nam cần làm gì để tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại và cơ chế hợp tác ASEAN, thưa ông?

Tôi cho rằng, câu chuyện của các doanh nghiệp SME không phải là thiếu cơ hội mà là thiếu chiến lược bài bản để hấp thụ. Các FTA và cơ chế ASEAN đã mở cửa, nhưng các SME Việt Nam cần chuyển từ tư duy bán hàng sang tư duy tuân thủ hệ thống tiêu chuẩn.

Theo kinh nghiệm của tôi, các SME hãy chọn 1-2 thị trường trọng tâm tại ASEAN và dành 6-12 tháng để xây dựng bộ hồ sơ riêng cho từng nước. Đặc biệt, doanh nghiệp đừng cố đơn độc xuất khẩu, hãy trở thành nhà cung cấp chuyên biệt trong chuỗi giá trị của một tập đoàn lớn.

Bên cạnh đó, cần số hóa tối thiểu - có nền tảng quản lý đơn hàng, kho vận kết nối số - để "nói được ngôn ngữ" với đối tác. Chỉ với vài trăm USD mỗi tháng cho một nền tảng quản lý bán hàng đa kênh, kết hợp với công cụ kế toán đám mây, đã đủ để đáp ứng yêu cầu cơ bản của đối tác khó tính nhất.

AFF 2026 đề cao vấn đề phát triển lấy người dân làm trung tâm. Theo ông, làm thế nào để tăng trưởng kinh tế, thu hút FDI và phát triển công nghệ không tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa các nhóm lao động trong ASEAN?

Các SME hãy chọn 1-2 thị trường trọng tâm tại ASEAN và dành 6-12 tháng để xây dựng bộ hồ sơ riêng cho từng nước. Đặc biệt, doanh nghiệp đừng cố đơn độc xuất khẩu, hãy trở thành nhà cung cấp chuyên biệt trong chuỗi giá trị của một tập đoàn lớn.

Đây là câu hỏi rất sâu sắc và đúng cốt lõi của tinh thần "lấy người dân làm trung tâm" tại AFF 2026.

Theo tôi, giải pháp nằm ở ba trụ cột: Một là, chuyển dịch từ “thu hút FDI bằng chi phí thấp” sang “FDI tái phân bổ cơ hội”.

Khi đó, FDI có trách nhiệm xã hội - không chỉ ưu đãi thuế cho nhà máy lớn mà còn khuyến khích mô hình "một nhà máy trung tâm kết hợp nhiều tổ hợp gia công nhỏ" tại các tỉnh, giữ chân lao động nông thôn.

Hai là, đào tạo kỹ năng tái sinh ngắn hạn. Các dự án FDI hưởng ưu đãi phải cam kết đào tạo 3-6 tháng để biến lao động phổ thông thành vận hành viên công nghệ cao.

Ba là, khung bảo vệ lao động nền tảng số. Tài xế, người giao hàng trên Grab, Shopee cần được hưởng bảo hiểm linh hoạt và quyền được đào tạo lại.

Từ góc nhìn của một doanh nhân hoạt động quốc tế, ông muốn gửi thông điệp gì tới các nhà lãnh đạo tham dự AFF 2026 về việc xây dựng một ASEAN cạnh tranh hơn trong cuộc đua thu hút vốn đầu tư toàn cầu?

Cuộc chơi thu hút đầu tư đã thay đổi. Các nhà đầu tư toàn cầu chỉ hỏi ba câu: Có năng lượng xanh ổn định trong 15 năm không? Chuỗi cung ứng có được số hóa xuyên biên giới không? Có đủ kỹ sư và quản lý đáp ứng chuẩn ESG (Môi trường, xã hội, quản trị) trong vòng 6 tháng không?

Vì vậy, tôi xin kiến nghị ba hành động quyết liệt:

Thứ nhất, biến ASEAN thành thị trường năng lượng xanh thống nhất với lưới điện thông minh và cơ chế tín chỉ carbon đơn giản nhất.

Thứ hai, hài hòa số hóa hải quan theo nguyên tắc "nộp một lần, thông quan 10 nước".

Thứ ba, đưa đào tạo kỹ năng tái sinh vào điều kiện bắt buộc của mọi ưu đãi đầu tư.

Thế giới đang tìm kiếm một khu vực vừa ổn định, vừa táo bạo. Chúng ta cần một "cú hích chiến lược" trong 24 tháng tới, không thể cải cách từng bước nhỏ. Tôi tin rằng, các nhà lãnh đạo AFF 2026 đủ tầm nhìn để biến điều đó thành hiện thực, đưa ASEAN trở thành điểm đến hấp dẫn nhất trong cuộc đua thu hút vốn đầu tư toàn cầu.