Cuộc chiến Iran và sự tổn thương sâu sắc của siêu cường khu vực

Tại Qatar, một bán đảo sa mạc vươn ra Vịnh Ba Tư, khí đốt tự nhiên đã đưa đất nước này từ một vùng hẻo lánh sống bằng nghề lặn ngọc trai trở thành một trong những quốc gia giàu có nhất thế giới.

Qatar đã dành ba thập niên xây dựng các tuyến cung ứng, mỗi năm vận chuyển lượng khí tự nhiên hóa lỏng trị giá hàng chục tỉ USD qua eo biển Hormuz tới các cảng khắp châu Á và châu Âu.

Quốc gia này, nơi hơn 60% nguồn thu ngân sách đến từ khí đốt và các mặt hàng xuất khẩu liên quan khí đốt, đã dùng nguồn tiền đó để biến bán đảo thành một đô thị hào nhoáng.

Thế nhưng, vào tháng 2, cánh cửa của Qatar ra thế giới bất ngờ khép lại. Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa khiến gần như không có khí đốt nào rời khỏi bờ biển Qatar trong hơn hai tháng qua. Quốc gia này cũng bị cắt khỏi các tuyến hàng hải vốn được sử dụng để nhập khẩu mọi thứ, từ xe cộ cho tới nông sản. Lo ngại bất ổn khu vực đã giáng đòn mạnh vào ngành du lịch và làm suy giảm niềm tin kinh doanh, theo tờ The New York Times.

Ông Ahmed Helal, giám đốc điều hành tại Asia Group, một công ty tư vấn chiến lược, nói rằng các chuyến hàng khí đốt đối với Qatar “mang tính nền tảng sống còn”. “Sẽ không có bất cứ điều gì ở đây tồn tại được nếu thiếu nguồn tài sản từ năng lượng. Đó là lý do Qatar đang nhanh chóng rơi vào tình thế tài khóa vô cùng khó khăn” - ông nói.

Trung tâm tài chính Qatar ở thủ đô Doha. Ảnh: BLOOMBERG

Khởi nguồn của một siêu cường năng lượng

Quá trình chuyển mình kinh tế của Qatar bắt đầu từ thập niên 1990. Nước này đặt cược lớn vào công nghệ siêu làm lạnh khí đốt khai thác từ mỏ North Field - mỏ khí tự nhiên lớn nhất thế giới nằm ở vùng đông bắc Qatar - xuống âm 162 độ C. Quá trình này biến nhiên liệu thành thể lỏng, cho phép Qatar không cần phụ thuộc vào các tuyến đường ống trong khu vực mà vẫn có thể vận chuyển khí đốt tới khắp thế giới.

Đó là sự ra đời của một siêu cường năng lượng. Khởi đầu bằng chuyến hàng đầu tiên gồm 60.000 tấn tới Nhật vào năm 1996, công suất sản xuất của Qatar đã tăng vọt lên 77 triệu tấn vào năm 2010. Trong phần lớn thời gian của thập niên tiếp theo, Qatar là quốc gia giàu nhất thế giới tính theo thu nhập bình quân đầu người.

Người dân địa phương vẫn nhớ giai đoạn đó như một thời kỳ đổi thay chóng mặt. Ở phía bắc Doha, thành phố công nghiệp Ras Laffan được xây dựng giữa sa mạc, trải rộng hơn 260 km² với các cơ sở xử lý và hóa lỏng khí đốt.

Phía nam thủ đô, hàng loạt khu công nghiệp kéo dài dọc bờ biển, sản xuất amoniac và phân bón từ nguồn khí đốt dẫn xuống từ Ras Laffan. Những cột đuốc khí khổng lồ phun lửa màu cam lên bầu trời, nổi bật giữa khung cảnh mờ đục do cát và khói bụi. Từ thập niên 1990 đến những năm 2010, nền kinh tế Qatar bùng nổ với tốc độ tăng trưởng trung bình khoảng 13% mỗi năm. Để phục vụ làn sóng xây dựng đó, Qatar phụ thuộc lớn vào lao động nước ngoài. Hiện nay, khoảng 90% trong số 3,2 triệu cư dân của nước này không mang quốc tịch Qatar.

Nhằm duy trì đà phát triển, Qatar tuyên bố vào năm 2019 rằng họ sẽ nâng công suất sản xuất khí tự nhiên hóa lỏng từ mỏ North Field lên 126 triệu tấn/năm vào năm 2027. Trước chiến tranh, công suất của nước này vào khoảng 77 triệu tấn. Dự án mở rộng này được xem là một trong những dự án năng lượng lớn nhất từng được lên kế hoạch.

Cuộc phong tỏa và đòn giáng nặng nề vào chuỗi cung ứng

Thế nhưng, đến cuối tháng 2, phần lớn hoạt động đó gần như tê liệt. Không giống Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) - những nước có hệ thống đường ống có thể tránh eo biển Hormuz - Qatar bị mắc kẹt về mặt địa lý phía sau tuyến hàng hải này.

Chỉ trong vòng 24 giờ sau khi Iran phong tỏa, tập đoàn năng lượng quốc doanh QatarEnergy thông báo không thể thực hiện các hợp đồng đã ký. Hai tuần sau đó, tên lửa và UAV của Iran tấn công nhà máy Ras Laffan của Qatar, làm hư hại thiết bị trọng yếu và khiến công suất sản xuất của nước này giảm 17%.

Thiệt hại này đồng nghĩa rằng ngay cả khi eo biển Hormuz mở cửa trở lại ngay bây giờ, Qatar cũng sẽ mất nhiều năm mới có thể khôi phục sản lượng như trước chiến tranh. Các nhà phân tích ước tính QatarEnergy đã thiệt hại hàng tỉ USD kể từ khi xung đột bùng phát, và mỗi ngày eo biển còn bị phong tỏa, nước này lại mất thêm hàng trăm triệu USD vì doanh số sụt giảm cùng chi phí thuê tàu vận chuyển.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo kinh tế Qatar sẽ suy giảm 8,6% trong năm nay trước khi phục hồi vào năm 2027. Ông Pierre-Olivier Gourinchas, kinh tế trưởng của IMF, nhận định trong một cuộc họp gần đây rằng với những quốc gia như Qatar, mỗi ngày eo biển còn đóng cửa thì triển vọng tương lai lại càng u ám hơn.

Cột khói bốc lên từ một cuộc tấn công vào khu công nghiệp Doha hồi tháng 3. Ảnh: Mahmud Hamas/AFP

Tổn thương kinh tế đa ngành và nỗ lực kiểm soát khủng hoảng

Cuộc chiến cũng phơi bày một điểm yếu khác của Qatar. Trong nỗ lực kéo dài nhiều năm nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, nước này đã tìm cách biến mình thành điểm đến du lịch cũng như trung tâm kinh doanh và tài chính quốc tế.

Năm 2019, Qatar bãi bỏ quy định buộc doanh nghiệp nước ngoài phải có đối tác địa phương, đồng thời trợ giá cho các gói lưu trú tại khách sạn cao cấp dành cho hành khách quá cảnh. Từ Giải Đua xe Công thức 1 cho tới các giải đấu kiếm, người dân cho biết trước khi chiến tranh nổ ra, hầu như tháng nào cũng có một sự kiện thể thao quốc tế lớn diễn ra.

Tuy nhiên, kể từ khi chiến tranh bắt đầu, lượng khách quốc tế đến Qatar đã giảm mạnh sau khi Mỹ và nhiều chính phủ khác ban hành cảnh báo đi lại. Nhiều tập đoàn đa quốc gia lo ngại bất ổn khu vực nên đã đưa nhân viên rời khỏi Qatar.

Tháng 3 vừa qua, Hội đồng Du lịch và Lữ hành Thế giới ước tính Trung Đông đang thất thu khoảng 600 triệu USD mỗi ngày từ du lịch. Tại Qatar, sự thay đổi trong bầu không khí là điều có thể cảm nhận rõ. Ở Souq Waqif, khu chợ truyền thống của Doha, các tiểu thương cho biết lượng du khách quốc tế giảm mạnh vào những tuần vốn thường là cao điểm du lịch. Tại TP Lusail, buổi trình diễn nhạc nước tại trung tâm thương mại Place Vendome gần đây chỉ có duy nhất một khán giả.

Theo báo cáo gần đây của ông Frédéric Schneider, nghiên cứu viên cao cấp không thường trú tại Hội đồng Trung Đông về Các vấn đề Toàn cầu, đối với Qatar, cũng như nhiều quốc gia láng giềng, chiến lược đa dạng hóa nền kinh tế phụ thuộc vào dòng vốn nước ngoài ổn định, nguồn lao động nhập cư dồi dào và trên hết là hình ảnh về một đất nước ổn định.

Ông Schneider viết rằng những hình ảnh sân bay Qatar phát cảnh báo không kích hay Ras Laffan bị tên lửa tấn công được phát sóng khắp thế giới “đi ngược hoàn toàn với hình ảnh ổn định ấy và sẽ mất rất lâu mới có thể khôi phục lại”.

“Cuộc chiến đã đồng thời làm tổn hại cả nền tảng kinh tế dựa vào năng lượng hóa thạch lẫn nền kinh tế hậu năng lượng hóa thạch của Qatar” - ông Schneider nhận định.

Về phần mình, chính phủ Qatar đang nỗ lực duy trì hình ảnh ổn định, đồng thời giảm thiểu tác động trực tiếp của cuộc đối đầu đối với người dân.

Do Qatar nhập khẩu khoảng 90% lương thực thực phẩm, tình trạng đình trệ hàng hải đã buộc nước này phải tái cấu trúc lớn chuỗi cung ứng. Rau quả tươi từ châu Âu và ngũ cốc từ châu Mỹ trước đây được vận chuyển bằng đường biển, nay phải chuyển sang các tuyến hàng không đắt đỏ hoặc vận chuyển bằng xe tải qua Saudi Arabia.

Trong điều kiện bình thường, sự thay đổi như vậy có thể khiến lạm phát bùng phát mạnh, nhưng theo nhân viên siêu thị, giá hàng nhập khẩu - chẳng hạn bơ được vận chuyển bằng đường hàng không từ Tanzania - chỉ tăng khoảng 5-10%. Nguyên nhân là chính phủ đã tung ra các gói trợ giá mạnh tay nhằm giữ ổn định chi phí sinh hoạt.

Người dân cho biết họ nhìn chung vẫn cảm thấy an toàn, nhưng vụ tấn công vào Ras Laffan vẫn là nỗi lo âm ỉ. Một số người ở Doha kể lại rằng họ nhìn thấy cột lửa khổng lồ bốc lên phía chân trời trong đêm xảy ra vụ tấn công; ngọn lửa dữ dội đến mức có thể nhìn thấy từ thủ đô, kèm theo mùi khói khét nồng nặc.

Các nhà kinh tế dự báo rằng ngay cả khi nguồn thu từ khí tự nhiên hóa lỏng biến mất trong nhiều năm, tiềm lực tài chính khổng lồ của Qatar vẫn đủ để nước này tiếp tục trả lương và duy trì các dịch vụ thiết yếu. Hãng xếp hạng tín nhiệm S&P Global Ratings, đơn vị vẫn giữ nguyên mức tín nhiệm quốc gia của Qatar trong tháng này, nhấn mạnh rằng Qatar sở hữu “khối tài sản tài khóa và tài sản đối ngoại tích lũy rất lớn”.

Tuy vậy, chính quyền Qatar cũng gây sức ép buộc các công ty quốc tế quay trở lại nhằm ngăn làn sóng tháo chạy của vốn và nhân lực nước ngoài. Ông Ahmed Helal của Asia Group cho biết nỗi lo lớn nhất là nếu doanh nghiệp sụp đổ hàng loạt, lực lượng lao động chủ yếu là người nước ngoài của Qatar có thể nhanh chóng rời đi.

“Nếu xảy ra làn sóng di cư khỏi Qatar, tình hình sẽ trở nên rất đáng sợ” - ông Helal nói. Theo ông, cho đến nay chính quyền Qatar “đã làm khá tốt trong việc duy trì sự bình tĩnh và kiểm soát hậu quả”. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận: “Khoảng trống tài khóa lớn đang hình thành hay không ư? Chắc chắn là có. Mọi thứ thực sự phụ thuộc vào việc eo biển còn bị phong tỏa trong bao lâu”.