Đánh thức giá trị di sản Phật viện Đồng Dương

"Thắp Sáng"- Dấu tích còn sót lại duy nhất trên mặt đất của di tích Phật viện Đồng Dương.

Di sản Phật giáo đặc biệt của Chămpa

Theo các nguồn tư liệu hiện có, Phật viện Đồng Dương nằm trên địa bàn làng Đồng Dương xưa, nay thuộc xã Đồng Dương, TP Đà Nẵng. Công trình được vua Indravarman II xây dựng tại kinh đô Indrapura vào năm 875. Sau khi hoàn thành, Phật viện Đồng Dương trở thành trung tâm Phật giáo Đại thừa quan trọng của Vương quốc Chămpa và khu vực Đông Nam Á.

Đến cuối thế kỷ X, cùng với những biến động chính trị, kinh đô Chămpa được dời từ Indrapura về Vijaya, khiến Phật viện Đồng Dương dần rơi vào quên lãng. Mãi đến đầu thế kỷ XX, các học giả thuộc Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp như L. Finot và H. Parmentier mới phát hiện, khảo cứu và công bố những giá trị nổi bật của di tích. Với quy mô kiến trúc rộng lớn cùng hệ thống hiện vật độc đáo, quý hiếm được phát hiện, Phật viện Đồng Dương nhanh chóng thu hút sự quan tâm của giới khoa học trong và ngoài nước.

Trải qua hơn 1.000 năm lịch sử cùng những tác động của thiên nhiên và chiến tranh, phần lớn kiến trúc của Phật viện đã bị hư hại nghiêm trọng. Hiện nay, di tích chỉ còn lại một số nền móng và dấu tích của tháp Sáng. Dù được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2016, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích vẫn chưa tương xứng với tầm vóc vốn có.

Những năm qua, chính quyền địa phương cùng các cơ quan chuyên môn đã triển khai nhiều hoạt động nghiên cứu, khảo sát và bảo tồn di tích. Tuy nhiên, do hạn chế về nguồn lực nên hiệu quả đạt được vẫn còn những hạn chế nhất định. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục nghiên cứu, xây dựng các giải pháp phù hợp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản, góp phần phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của Đà Nẵng cũng như của cả nước.

Các hình ảnh, tư liệu về Phật viện Đồng Dương được trưng bày tại Hội thảo khoa học quốc gia "Nghiên cứu bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương".

Cần chiến lược bảo tồn tổng thể, lâu dài

Theo Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi, việc bảo tồn Phật viện Đồng Dương hiện vẫn chủ yếu tập trung vào các giải pháp trước mắt, chưa hình thành được chiến lược tổng thể, dài hạn và bền vững. "Trong bối cảnh hiện nay, công tác bảo tồn di sản không chỉ dừng ở việc gìn giữ dấu tích vật chất, mà cần hướng tới bảo tồn giá trị văn hóa, lịch sử, tinh thần và bản sắc cộng đồng, đồng thời hài hòa giữa bảo tồn và phát triển bền vững. Vì vậy, việc xây dựng một chiến lược tổng thể, dài hạn cho Phật viện Đồng Dương là yêu cầu cấp thiết, nhằm khẳng định và phát huy giá trị di sản trong dòng chảy văn hóa dân tộc và hội nhập quốc tế", Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng nhấn mạnh.

Nhằm tạo cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, UBND TP Đà Nẵng và Hội đồng Trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã phối hợp với Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Bộ VH-TT&DL, Bộ Dân tộc và Tôn giáo tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia "Nghiên cứu bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương". Hội thảo không chỉ đánh giá toàn diện giá trị và vai trò của Phật viện Đồng Dương trong lịch sử và hiện tại, mà còn hướng đến việc xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ nghiên cứu, từng bước hoàn thiện cơ sở cho việc xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO xem xét ghi danh di tích trong tương lai.

Gần 80 tham luận của các chuyên gia, nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý đã tiếp cận Phật viện Đồng Dương từ nhiều góc độ khác nhau. Các nghiên cứu tập trung làm rõ vai trò của Phật giáo Chămpa trong lịch sử khu vực, khẳng định những giá trị nổi bật của Phật viện Đồng Dương về lịch sử, khảo cổ học, kiến trúc, nghệ thuật và tôn giáo; đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn, trùng tu và phát huy giá trị di tích gắn với giáo dục truyền thống, phát triển du lịch văn hóa và ứng dụng công nghệ số.

Các ý kiến tại hội thảo được đánh giá là cơ sở khoa học quan trọng để các cơ quan chức năng nghiên cứu, xây dựng cơ chế, chính sách và quy hoạch đồng bộ đối với công tác bảo tồn Phật viện Đồng Dương trong thời gian tới.

Theo đại diện UBND xã Đồng Dương, việc xây dựng quy hoạch tổng thể đối với di tích là yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn hiện nay. Quy hoạch cần được thực hiện theo hướng thám sát, khoanh vùng và bảo vệ di tích phù hợp với quy định của Luật Di sản văn hóa, đồng thời gắn với định hướng phát triển du lịch văn hóa và sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Cùng với đó, cần xác định rõ các phân khu chức năng gồm không gian bảo tồn, không gian phát huy giá trị và không gian dịch vụ - du lịch; đồng thời huy động đa dạng các nguồn lực đầu tư, đặc biệt là sự tham gia của các tổ chức khoa học, chuyên gia và các tổ chức quốc tế.

Một trong những hướng đi được nhiều chuyên gia quan tâm là đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ trong bảo tồn di sản. Trong đó, việc số hóa và xây dựng mô hình dữ liệu 3D toàn bộ quần thể di tích, bao gồm Phật viện Đồng Dương, Ao Vuông, Thành Indrapura, Thành Vuông và các khu vực liên quan, được xem là giải pháp quan trọng nhằm phục vụ nghiên cứu, quản lý, bảo tồn và quảng bá di sản.

Việc số hóa không chỉ giúp lưu giữ dữ liệu một cách hệ thống mà còn tạo điều kiện để người dân và du khách tiếp cận, hình dung đầy đủ hơn về quy mô, cấu trúc và giá trị của Phật viện Đồng Dương trong tiến trình lịch sử văn hóa Champa và Phật giáo khu vực.

Hơn 1.000 năm đã trôi qua, nhiều công trình của Phật viện Đồng Dương chỉ còn lại trong những dấu tích lặng lẽ giữa không gian làng quê. Thế nhưng, những giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần mà di sản để lại vẫn còn nguyên sức sống. Việc bảo tồn và phát huy giá trị Phật viện Đồng Dương không chỉ nhằm lưu giữ những chứng tích của quá khứ, mà còn góp phần kết nối các thế hệ hôm nay với một phần quan trọng của lịch sử dân tộc, để di sản tiếp tục hiện diện và lan tỏa trong đời sống đương đại.