Để đảm bảo cơ hội học tập công bằng

Năm học 2025-2026, Hà Nội có khoảng 127.000 học sinh tốt nghiệp THCS, trong khi chỉ tiêu vào lớp 10 công lập chỉ đáp ứng khoảng 55% số học sinh có nhu cầu học công lập. Tại TP.Hồ Chí Minh, tỷ lệ trúng tuyển công lập cao hơn nhưng vẫn còn hàng chục nghìn học sinh phải tìm hướng đi khác ngoài hệ thống trường công.

Điều đáng nói là không phải tất cả học sinh không đỗ trường công đều học lực yếu. Trong nhiều trường hợp, các em bị loại khỏi hệ thống công lập đơn giản vì “không còn chỗ”. Trong bối cảnh đó, kỳ thi vào lớp 10 không còn thuần túy là công cụ đánh giá năng lực học tập, mà dần trở thành cơ chế sàng lọc trong điều kiện trường lớp quá tải.

Vấn đề này đã được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh khi yêu cầu kỳ thi không trở thành công cụ sàng lọc, khiến học sinh mất cơ hội đến trường, mà phải hướng tới mục tiêu đánh giá đúng chất lượng dạy và học. Đó không chỉ là yêu cầu đối với ngành giáo dục, mà còn là cảnh báo về việc xã hội đang vô tình để gánh nặng của quy hoạch và hạ tầng đè lên vai học sinh.

Thực tế cho thấy áp lực ấy hiện hữu rõ nét tại các đô thị lớn, đặc biệt là Hà Nội - nơi nhiều phụ huynh cho con học thêm kéo dài nhiều năm chỉ để giành một suất vào trường công lập. Trong khi một số trường luôn có tỷ lệ “chọi” rất cao, vẫn có trường không tuyển đủ chỉ tiêu. Điều đó cho thấy áp lực thi lớp 10 hiện nay không chỉ xuất phát từ việc thiếu chỗ học, mà còn từ sự chênh lệch chất lượng giữa các trường và tâm lý tập trung vào một số trường được xem là “top đầu”. Vì vậy, muốn “hạ nhiệt” kỳ thi lớp 10, giải pháp không thể chỉ dừng ở việc tăng chỉ tiêu tuyển sinh hay điều chỉnh quy chế thi, mà cần từng bước thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa các trường. Khi phụ huynh có thể yên tâm cho con học trường gần nhà mà vẫn bảo đảm chất lượng, áp lực dồn vào một số trường có tiếng sẽ giảm bớt.

Giảm áp lực kỳ thi vào 10

Tuy nhiên, khoảng cách chất lượng giữa các trường cũng phần nào phản ánh sự phân bổ chưa đồng đều về hạ tầng giáo dục tại các đô thị lớn. Trong nhiều năm qua, tốc độ đô thị hóa và gia tăng dân số tại Hà Nội diễn ra rất nhanh, đặc biệt ở các khu đô thị mới, trong khi hệ thống trường học chưa phát triển tương xứng. Nhiều khu dân cư đông đúc nhưng thiếu trường THPT công lập, khiến áp lực tuyển sinh ngày càng lớn.

Để giảm áp lực này, Hà Nội những năm gần đây đã đẩy mạnh đầu tư cho giáo dục. Theo ông Nguyễn Quang Tuấn, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, trong giai đoạn 2018-2025, thành phố đã đầu tư hơn 62.000 tỷ đồng cho giáo dục với hơn 1.300 dự án xây dựng, cải tạo và nâng cấp trường lớp. Thành phố cũng đang tiếp tục mở rộng mạng lưới trường THPT công lập, đưa thêm nhiều trường mới vào hoạt động nhằm tăng cơ hội học tập cho học sinh và giảm áp lực tuyển sinh trong những năm tới.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc mở rộng trường lớp mới chỉ giải quyết được một phần vấn đề. Khoảng cách chất lượng giữa các trường vẫn nằm ở chất lượng đội ngũ giáo viên và năng lực quản trị giáo dục. TS. Nguyễn Thị Thu Anh, thành viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực cho rằng, chỉ khi chất lượng dạy học được nâng lên đồng bộ với hạ tầng, phụ huynh mới thực sự tin tưởng vào các trường ở nhiều khu vực khác nhau.

Trong khi đó, việc giảm áp lực cho hệ THPT công lập cũng không thể tách rời câu chuyện phân luồng sau THCS. Bên cạnh việc mở rộng hệ thống công lập, nhiều ý kiến cho rằng cần nhìn nhận nghiêm túc hơn vai trò của giáo dục tư thục và giáo dục nghề nghiệp. Dù lựa chọn học tập ngày càng đa dạng, phần lớn phụ huynh vẫn xem trường công là ưu tiên hàng đầu, khiến áp lực tuyển sinh chưa thể giảm nhiệt. Giới chuyên môn cho rằng, phân luồng hiện vẫn chưa thực sự hiệu quả khi các hướng đi chưa được nhìn nhận bình đẳng. Trong khi con đường học thuật vẫn được xem là “chính thống”, giáo dục nghề nghiệp chưa đủ sức hấp dẫn cả về chất lượng đào tạo lẫn cơ hội việc làm.

Vì vậy, việc tiến tới phổ cập giáo dục THPT cần được triển khai theo hướng linh hoạt và đa dạng lộ trình học tập, thay vì chỉ tập trung vào hệ THPT truyền thống. Khi các lựa chọn như giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên hay trường tư thục được nâng cao chất lượng và có cơ hội phát triển bình đẳng hơn, áp lực thi vào lớp 10 công lập mới có thể giảm một cách bền vững.

Suy cho cùng, một nền giáo dục công bằng phải bảo đảm mọi học sinh đều có cơ hội học tập phù hợp, thay vì bị cuốn vào cuộc cạnh tranh quá sức ngay từ tuổi thiếu niên.