Định vị đúng chính quyền địa phương 2 cấp

Tiến sĩ Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Khoa học hành chính Việt Nam phát biểu. Ảnh: Văn Điệp/TTXVN

Thể chế, phân quyền và tổ chức bộ máy còn nhiều bất cập

Trong phát biểu đề dẫn, Tiến sĩ Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Khoa học hành chính Việt Nam (VASA), nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ cho biết, sau gần một năm thiết lập, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vận hành cơ bản ổn định. Các cấp ủy và chính quyền đã vượt qua nhiều khó khăn, sức ép và thách thức để triển khai các chỉ đạo của Trung ương, hoàn thành khối lượng công việc rất lớn với yêu cầu cao, đạt nhiều kết quả tích cực trên các phương diện: nhân dân đồng thuận và ủng hộ; tổ chức bộ máy tinh gọn; kinh tế - xã hội tiếp tục phát triển.

Song, Tiến sĩ Trần Anh Tuấn cho rằng, còn một số vấn đề đặt ra ảnh hưởng đến hoạt động của chính quyền địa phương 2 cấp. Đó là thể chế pháp luật chất lượng chưa cao, chưa phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Phân cấp, phân quyền còn hình thức, chưa thực chất, không đồng bộ, có xu hướng “bình mới, rượu cũ”, chưa thực sự thể hiện tư tưởng “việc của địa phương để địa phương làm”. Các quy định về tổ chức bộ máy và công vụ, công chức cũng chưa đổi mới, thiếu tính khả thi, khó xây dựng nền công vụ số. Quan hệ về thẩm quyền giữa cấp tỉnh và cấp xã vẫn chủ yếu là phân cấp và có xu hướng “dồn việc xuống dưới”, tạo nên sức ép công việc và không quyết đáp được.

Bên cạnh đó, tổ chức các cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã tinh gọn nhưng chưa hợp lý. Ông nêu dẫn chứng khảo sát tại các xã, phường ở một số địa phương cho thấy cấp xã chỉ có 3 phòng với nhiều lĩnh vực tập trung vào một phòng, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn mở rộng hơn. Dù Nghị định 370/2025/NĐ-CP đã sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 150/2025/NĐ-CP, quy định nâng số phòng lên 4,5 hoặc 4,7 nhưng cũng chưa khoa học và thuyết phục. Danh mục vị trí việc làm ở cấp xã chưa được quy định đầy đủ nên không thực hiện được yêu cầu rõ người, rõ việc…

“Một trưởng phòng phải quyết định nhiều vấn đề có nghiệp vụ khác nhau của 4-5 phòng chuyên môn, chịu sự hướng dẫn của 6-7 sở, ngành, tạo nên sức ép công việc, hạn chế tính chuyên nghiệp, chuyên sâu của đội ngũ công chức. Các xã, phường vẫn nói, trưởng phòng là ‘siêu nhân’ mới không có sai phạm”, ông Tuấn cho hay.

Chủ tịch VASA cũng nêu thực tế, chất lượng đội ngũ công chức không đồng đều, một bộ phận không nhỏ chưa thực sự đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ và thiếu động lực làm việc. Đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã hiện nay vẫn chưa được bố trí theo vị trí việc làm, trong tình trạng vừa thừa, vừa thiếu. Vẫn còn tồn tại tư duy hành chính cũ, sợ sai, sợ trách nhiệm. Tỷ lệ khảo sát cho thấy, đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã mới hiện khoảng 80% là cán bộ, công chức cấp xã và 20% là cán bộ, công chức cấp huyện trước kia.

Ông Trần Anh Tuấn cũng cho biết, việc ứng dụng công nghệ số, số hóa dữ liệu và chuyển đổi số chưa đồng bộ. Tại các xã, phường vẫn thiếu cơ sở dữ liệu liên ngành (kho dữ liệu). Dữ liệu kinh tế, xã hội, y tế, giáo dục, hộ tịch, đất đai, xây dựng… vẫn nằm trên các phần mềm rời rạc. Hệ thống phần mềm phục vụ chuyên môn còn xảy ra tình trạng lỗi hệ thống, nghẽn đường truyền hoặc thiếu sự liên thông giữa các phần mềm chuyên ngành, gây khó khăn khai thác dữ liệu và xử lý hồ sơ trên môi trường điện tử. Việc số hóa tài liệu lưu trữ, chuẩn hóa dữ liệu còn chậm, phần lớn tài liệu ở nhiều xã, phường chưa được số hóa. Cơ sở dữ liệu từng ngành, từng lĩnh vực chưa thực hiện được nguyên tắc: đúng, đủ, sạch, sống.

“Lãnh đạo cấp xã hiện nay đang có xu hướng sợ trách nhiệm khi sử dụng nguồn vốn ngân sách chi thường xuyên cho việc số hóa”, theo ông Tuấn.

Cần định vị lại cấp xã để nâng cao chất lượng quản trị địa phương

Tiến sĩ Trần Anh Tuấn cho rằng, để thực hiện tốt ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là chuyển từ giai đoạn sắp xếp và khởi động ban đầu sang vận hành hiệu quả, nâng cao chất lượng quản trị và bảo đảm năng lực thực thi ở các cấp, cần phải định vị đúng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đặc biệt là cấp xã, để nhận thức đúng. Trên cơ sở đó, đề xuất giải pháp giải quyết các vấn đề đang đặt ra.

Các đại biểu dự hội thảo. Ảnh: Văn Điệp/TTXVN

“Hình ảnh, vị thế cấp xã trong nhận thức tư duy vẫn quẩn quanh coi các xã, phường là bé nhỏ”, nêu điều này, ông Tuấn chỉ ra hệ quả là việc hoạch định các chính sách về tổ chức bộ máy; phân quyền, phân cấp; quản lý biên chế; điều kiện làm việc, bố trí đội ngũ cán bộ, công chức và thực hiện chế độ, chính sách… cũng bị giới hạn theo các nhận thức đơn giản đó.

Theo ông Trần Anh Tuấn, giờ đây các xã, phường, đặc khu là “cấp dưới tỉnh”, được hình thành trên cơ sở sáp nhập nhiều xã, có sứ mệnh thực thi, chuyển từ hoạt động quản lý hành chính sang quản trị phục vụ. Ông cũng đề xuất nên bỏ, không thực hiện phân cấp mà tập trung phân định lại thẩm quyền (phân quyền) giữa các cấp chính quyền: Trung ương, cấp tỉnh, cấp dưới tỉnh. Thiết kế cơ cấu tổ chức cần chuyển từ “tinh gọn” sang “tinh gọn hợp lý”, tránh tư duy máy móc về tinh gọn: càng ít tổ chức càng tốt. Ở Trung ương thiết kế tổ chức đa ngành, đa lĩnh vực để lãnh đạo, toàn diện. Ở địa phương thiết kế kết hợp tổng hợp với chuyên sâu để thực thi hiệu quả.

Giáo sư, Tiến sĩ Phan Trung Lý, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội cho rằng, để thực hiện được chủ trương của Đảng là chính quyền gần dân hơn, sát dân hơn, phục vụ dân tốt hơn thì còn nhiều việc phải làm. Một trong những nguyên nhân khiến mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chưa vận hành trơn tru là do thể chế còn nhiều vấn đề, cần rà soát lại các quy định pháp luật; tiến hành phân cấp, phân quyền rõ hơn.

Cho rằng hiện nay “khái niệm phân cấp, phân quyền đang bị lạm dụng”, ông phân tích, thực ra phân cấp là nơi trú ngụ của việc đùn đẩy trách nhiệm, không rõ trách nhiệm. “Phân cấp xuống không đồng bộ các điều kiện để người ta thực hiện nhiệm vụ, quyền chúng ta vẫn giữ, cuối cùng anh thực hiện lại phải chịu trách nhiệm”. Từ đó ông Phan Trung Lý đề nghị giữa trung ương và địa phương cần phải phân quyền triệt để hơn. Việc sửa Hiến pháp và pháp luật về tổ chức chính quyền địa phương nên tính toán vấn đề này.

Về việc định vị đúng chính quyền địa phương hiện nay, theo ông, cấp chính quyền là một chủ thể, có chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền rõ ràng. Chính quyền địa phương không thể là cánh tay vươn dài của trung ương. Phải đảm bảo sự quản lý, chỉ đạo, lãnh đạo thống nhất nhưng quyền hạn phải rõ ràng. Đội ngũ cán bộ cũng phải xem xét, định vị lại, nếu cần phải đào tạo lại.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Hậu, Chánh Văn phòng Đảng ủy Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nêu quan điểm “Dường như tỉnh bây giờ đang trở thành một cấp trung gian hóa, sự vụ hóa, truyền đạt hóa nhiều thứ. Họ làm những việc có tính sự vụ của huyện, không còn thời gian để làm câu chuyện chiến lược của một tỉnh to nữa”.

Ông Hậu nhắc đến yêu cầu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là làm rõ điểm nghẽn, trên cơ sở đó xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu năng, hiệu lực cho chính quyền 3 cấp. Bộ tiêu chí đó gồm những gạch đầu dòng nào để giải quyết được câu chuyện của chính quyền 3 cấp hiện nay cần phải được làm rõ.

Hội thảo “Định vị đúng chính quyền địa phương 2 cấp - những vấn đề đặt ra”. Ảnh: Văn Điệp/TTXVN

Đề cập “nguy cơ phát sinh tầng trung gian không chính thức”, ông Hậu chỉ ra chính quyền địa phương 2 cấp (cấp tỉnh và xã), nhưng do ở xã cán bộ ít, nhận nhiều vai, trách nhiệm nhiều dẫn đến sợ trách nhiệm. Điều này dẫn đến việc hình thành các tổ tư vấn, các ban tham mưu cho tỉnh và xã, vô hình chung là một cấp trung gian mà cấp này không phải chịu trách nhiệm.

Ngoài ra, một vấn đề khác ông Hậu nhắc đến là mô hình quản trị mới nhưng tư duy thì cũ. Cán bộ tỉnh về xã vẫn mang tư duy lãnh đạo, chưa có tư duy phục vụ.