Giải bài toán 'tấm bằng nằm im và 0,1% thương mại hóa' như thế nào?

Hình minh họa AI.

Kinh nghiệm quốc tế

So sánh với Trung Quốc, một nền kinh tế đang vận hành theo cơ chế từ trên xuống với vai trò trung tâm của nhà nước trong việc định hướng hợp tác, chúng ta thấy rõ điểm khác biệt. Tháng 3-2026, Cục Sở hữu trí tuệ Quốc gia Trung Quốc (CNIPA) đã hoàn thành đợt sàng lọc đầu tiên đối với hơn 1,3 triệu bằng sáng chế do các trường đại học và viện nghiên cứu nắm giữ.

Sau ba năm, họ xác định 680.000 bằng có tiềm năng thương mại hóa cao và kết nối chúng với 460.000 doanh nghiệp. Nhờ quá trình “mai mối” có hệ thống này, khoảng 80.000 bằng sáng chế đã được thương mại hóa thành công trong giai đoạn 2023-2025. Đến cuối năm 2025, tỷ lệ thương mại hóa bằng sáng chế từ các trường đại học và viện nghiên cứu đã đạt lần lượt 10,1% và 17,2%, cải thiện đáng kể so với mức 3,9% của năm 2022.

Nhà nước không chỉ cho tiền, mà còn đóng vai trò là “người sàng lọc” và “người kết nối” - xác định bằng sáng chế nào thực sự có giá trị, và tìm đúng doanh nghiệp để đưa nó ra thị trường. Không chỉ dừng lại ở vai trò “mai mối”, Trung Quốc còn đẩy mạnh tài chính hóa tài sản trí tuệ. Tháng 9-2025, Ngân hàng Trung Quốc công bố gói tín dụng 100 tỉ nhân dân tệ (khoảng 1,4 tỉ đô la) cho hoạt động thế chấp sở hữu trí tuệ, đặc biệt nhấn mạnh vào lĩnh vực trí tuệ nhân tạo.

Trong đó, 50 tỉ nhân dân tệ được phân bổ riêng cho tám địa phương thí điểm hệ sinh thái tài chính IP, bao gồm Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Đông, Thâm Quyến và Ninh Ba. Các ngân hàng được khuyến khích sử dụng đánh giá nội bộ hoặc thương lượng doanh nghiệp để xác định giá trị tài sản thế chấp dưới 10 triệu nhân dân tệ, giảm bớt gánh nặng định giá phức tạp. Chương trình còn thúc đẩy hợp tác giữa ngân hàng và chính quyền địa phương, tổ chức các hoạt động kết nối cung cầu và mở kênh dịch vụ nhanh để tăng tốc độ giải ngân.

Ở cấp độ địa phương, khu Thâm Quyến - một trong tám địa phương thí điểm - đã triển khai các gói hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp với chi phí thấp và hoàn trả trong vòng ba tháng, đồng thời tổ chức các buổi giới thiệu đầu tư để giúp doanh nghiệp huy động vốn bằng tài sản trí tuệ.

Ở một mô hình rất khác, các bang của Mỹ lại chú trọng vào việc giảm chi phí gia nhập thông qua các chương trình hỗ trợ pháp lý pro bono, nhưng đồng thời yêu cầu đầu ra thương mại hóa rất rõ ràng.

Minnesota, thông qua tổ chức phi lợi nhuận LegalCORPS, đã vận hành Chương trình hỗ trợ nhà sáng chế - chương trình pro bono luật sáng chế đầu tiên trên toàn nước Mỹ với sự hỗ trợ tích cực của USPTO, cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho các nhà sáng chế có thu nhập thấp (dưới 400% ngưỡng nghèo liên bang) thông qua mạng lưới hơn 500 luật sư tình nguyện.

Tương tự, Washington State đã thành lập Washington State - TILE Patent Pro Bono Hub - một chương trình kết hợp giữa trường đại học và USPTO, cung cấp luật sư có kinh nghiệm để giúp các nhà sáng chế có thu nhập thấp nộp đơn và theo đuổi đơn đăng ký sáng chế. Điểm đặc biệt của các chương trình này là nhà sáng chế phải chịu phí nộp đơn cho USPTO, nhưng phí luật sư được miễn hoàn toàn - một sự kết hợp giữa hỗ trợ có điều kiện và trách nhiệm đối ứng.

Ở cấp độ liên bang, các chương trình SBIR/STTR của Mỹ đưa ra một cơ chế tài trợ phân kỳ rất chặt chẽ: Phase I (chứng minh tính khả thi về kỹ thuật) thường dao động 150.000-400.000 đô la, Phase II (phát triển nguyên mẫu và chiến lược thương mại hóa) lên đến 1,25-2,25 triệu đô la, và Phase III là giai đoạn thương mại hóa bắt buộc, nơi doanh nghiệp phải tự huy động vốn tư nhân hoặc tạo doanh thu để chứng minh hiệu quả. Chỉ những doanh nghiệp đạt các mốc thương mại hóa mới được nhận tài trợ ở giai đoạn tiếp theo.

Một số bang còn tiến xa hơn với các quỹ hỗ trợ thương mại hóa trực tiếp, như Virginia Catalyst cung cấp các khoản tài trợ từ 200.000-800.000 đô la cho các dự án khoa học đời sống, với yêu cầu bắt buộc về vốn đối ứng 1:1 và liên kết giữa các nhà nghiên cứu đại học với doanh nghiệp tư nhân. Illinois cũng có Chương trình thử thách công nghệ (Technology Challenge Grant Program) cho phép tài trợ các trung tâm thương mại hóa công nghệ và các dự án chuyển giao công nghệ có ứng dụng thương mại ngay lập tức.

Những đề xuất cho TPHCM

Thứ nhất, cần thiết lập một cơ quan đầu mối chuyên trách để thực hiện vai trò “mai mối” giống như CNIPA của Trung Quốc. Nơi này không chỉ tiếp nhận hồ sơ đề nghị hỗ trợ một cách thụ động, mà chủ động sàng lọc các bằng sáng chế đã được cấp, đánh giá tiềm năng thương mại hóa, và tổ chức các sự kiện kết nối định kỳ giữa viện nghiên cứu/trường đại học với doanh nghiệp.

Thứ hai, cần thiết kế một cơ chế tài trợ phân kỳ (two-phase funding) lấy cảm hứng từ SBIR/STTR: Phase 1 hỗ trợ đăng ký bảo hộ như đã quy định; Phase 2 hỗ trợ thương mại hóa, chỉ dành cho những chủ thể đã chứng minh được khả năng khai thác bằng một trong sáu con đường (chuyển nhượng, cấp phép, góp vốn, thế chấp, tài trợ dựa trên IP, hoặc tự khai thác trực tiếp). Mức hỗ trợ Phase 2 có thể khiêm tốn, nhưng nó gửi đi một tín hiệu quan trọng: ngân sách thành phố không chỉ muốn bạn có bằng, mà còn muốn bạn kiếm tiền từ tấm bằng đó.

Thứ ba, cần khởi động một thí điểm tín dụng có bảo đảm bằng tài sản trí tuệ tại TPHCM, tương tự mô hình “Tri Hối Hạnh” của Trung Quốc hoặc các sản phẩm tín dụng của Thâm Quyến. Một hoặc hai ngân hàng thương mại nhà nước có thể tham gia, với sự bảo lãnh một phần từ ngân sách thành phố, tập trung vào các doanh nghiệp có văn bằng sáng chế đã được cấp và có doanh thu từ sản phẩm được bảo hộ trong ít nhất 12 tháng. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp tiếp cận vốn mà còn tạo ra “giá thị trường” cho tài sản trí tuệ - một yếu tố then chốt để xây dựng hệ sinh thái IP finance bền vững.

Thứ tư, có thể tham khảo mô hình pro bono của Minnesota và Washington State để xây dựng một chương trình hỗ trợ pháp lý miễn phí cho các nhà sáng chế độc lập và doanh nghiệp siêu nhỏ tại TPHCM, với sự tham gia của các luật sư tình nguyện và các trường đại học luật, kết hợp với yêu cầu đào tạo bắt buộc về kiến thức cơ bản về sở hữu trí tuệ trước khi nhận hỗ trợ.

Thứ năm và cũng là quan trọng nhất, cần xây dựng một cơ sở dữ liệu IP hỗ trợ công khai minh bạch, lưu trữ thông tin về các đơn đã được hỗ trợ, văn bằng đã được cấp, tình trạng khai thác và các giao dịch liên quan đến tài sản trí tuệ sau hỗ trợ (chuyển nhượng, cấp phép, thế chấp, góp vốn). Hệ thống này sẽ là “xương sống” để đánh giá hiệu quả của chính sách, không phải bằng số lượng đơn nộp mà bằng tỷ lệ tài sản trí tuệ thực sự sinh ra giá trị kinh tế.

Tóm lại, Quyết định 3270 đã tạo ra một khung chính sách đúng hướng về phía cung: khuyến khích tạo lập tài sản trí tuệ. Nhưng như bài học từ Trung Quốc và Mỹ cho thấy, phía cầu - khả năng kết nối, tài chính hóa và thương mại hóa - mới là yếu tố quyết định thành công lâu dài.

Nếu TPHCM chỉ dừng lại ở bước đầu hỗ trợ đăng ký mà không xây dựng đồng bộ các cơ chế kết nối, tín dụng, hỗ trợ pháp lý và dữ liệu giám sát, thì chương trình này, dù có mục tiêu ấn tượng đến đâu, vẫn có nguy cơ chỉ tạo ra những khoản chi ngân sách cho các văn bằng nằm trên kệ. Cơ hội để biến điều đó thành một câu chuyện thành công - nơi những tấm bằng thực sự tạo ra doanh thu, việc làm và động lực cạnh tranh - đang nằm ở những bước đi tiếp theo.

(*) Chuyên gia thương mại hóa toàn cầu sở hữu trí tuệ

(1) https://luatvietnam.vn/so-huu-tri-tue/quyet-dinh-3270-qd-ubnd-tp-hcm-2025-chuong-trinh-phat-trien-tai-san-tri-tue-2025-2030-421673-d2.html

(2) https://mst.gov.vn/luat-so-huu-tri-tue-sua-doi-nam-2025-hoan-thien-the-che-tang-hieu-qua-bao-ho-quyen-so-huu-cong-nghiep-197260413093811375.htm

(3) https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Doanh-nghiep/Nghi-dinh-271-2025-ND-CP-thanh-lap-doanh-nghiep-gop-von-vao-doanh-nghiep-de-thuong-mai-hoa-ket-qua-nghien-cuu-khoa-hoc-va-phat-trien-cong-nghe-646515.aspx

(4) http://www.chinadaily.com.cn/a/202603/23/WS69c0f55aa310d6866eb3f5ef.html

(5) http://english.cnipa.gov.cn/art/2026/3/25/art_3090_205500.html

(6) https://www.nist.gov/news-events/news/2026/02/nist-allocates-over-3-million-small-businesses-advancing-ai-biotechnology

(7) https://www.virginiacatalyst.org

(8) https://www.illinois.gov

(9) https://inspire.wipo.int

(10) https://www.uspto.gov