Giải pháp để sản xuất xanh hơn, phát thải thấp hơn

Ít phát thải, nâng cao thu nhập cho nông dân

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhiều năm qua, lợi thế cạnh tranh lớn nhất của nông sản nằm ở giá thành và sản lượng. Tuy nhiên, trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu lớn ngày càng nâng cao tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu minh bạch phát thải carbon trong toàn bộ chuỗi sản xuất, giảm phát thải không còn đơn thuần là câu chuyện môi trường, mà trở thành điều kiện để nông sản duy trì khả năng cạnh tranh.

Giờ đây, sản xuất phát thải thấp không còn là lựa chọn mang tính thử nghiệm mà đang từng bước trở thành yêu cầu tất yếu đối với các ngành hàng nông sản chủ lực. Dù chưa đạt tỷ lệ 100%, nhưng con số 22 tỉnh, thành phố đã xây dựng kế hoạch triển khai Đề án "Sản xuất trồng trọt giảm phát thải giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050" cho thấy, sản xuất nông nghiệp giảm phát thải không còn là câu chuyện thí điểm nữa mà chuyển sang giai đoạn hành động, đòi hỏi sự đồng lòng và quyết tâm của các địa phương.

Với ngành nông nghiệp, mục tiêu trọng tâm của giai đoạn 2026-2030 là hình thành nền sản xuất nông nghiệp phát thải thấp trên quy mô lớn, gắn với kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi số và quản lý tài nguyên hiệu quả. Quá trình chuyển đổi đang được triển khai đồng bộ trên nhiều ngành hàng xuất khẩu chủ lực.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung nhận định, trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, ngành nông nghiệp phải chuyển đổi mạnh mẽ theo hướng xanh hơn, ít phát thải hơn nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả kinh tế và nâng cao thu nhập cho nông dân. Việc triển khai đề án cần gắn với mục tiêu giảm chi phí đầu vào, tăng giá trị sản phẩm, đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường xuất khẩu và từng bước xây dựng thương hiệu “nông sản phát thải thấp” của Việt Nam.

Cần xây dựng cơ chế thị trường phù hợp để duy trì sự tham gia lâu dài của người dân.

Nếu như trước đây, giảm phát thải chủ yếu được nhắc đến trong ngành lúa gạo thì nay phạm vi đã mở rộng sang nhiều ngành hàng chủ lực khác như cà phê, ngô và sầu riêng. Đây đều là những mặt hàng có kim ngạch xuất khẩu lớn, đồng thời chịu áp lực ngày càng cao từ các tiêu chuẩn môi trường của thị trường quốc tế.

Trong thời điểm hiện nay, trọng tâm của ngành nông nghiệp chưa phải bán tín chỉ carbon hay tham gia thị trường carbon quốc tế, bởi đây vẫn là quá trình phức tạp và cần nhiều năm để hoàn thiện cơ chế. Để đáp ứng yêu cầu phát triển xanh, ông Trung cho rằng ưu tiên lớn nhất hiện nay là cần hình thành quy trình sản xuất mới giúp nông sản đáp ứng yêu cầu của thị trường trong tương lai.

Về dài hạn, ông Trung cho biết, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế chính sách, xây dựng bộ tiêu chí canh tác giảm phát thải, phát triển nhãn hiệu cho sản phẩm nông nghiệp phát thải thấp và hình thành các vùng sản xuất quy mô lớn gắn với chuỗi giá trị và hệ thống dữ liệu phát thải đồng bộ. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để ngành từng bước tham gia thị trường carbon và các cơ chế giao dịch tín chỉ carbon trong tương lai.

Cần cơ chế thu hút người dân tham gia

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, nếu không xây dựng được cơ chế thị trường phù hợp thì rất khó để duy trì sự tham gia lâu dài của người dân, bởi chuyển đổi xanh đòi hỏi thay đổi tập quán sản xuất cũng như đầu tư thêm chi phí ban đầu. Do đó, việc xây dựng nhãn hiệu "nông sản phát thải thấp", cấp mã số vùng trồng và thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc được xem là giải pháp quan trọng để gia tăng giá trị sản phẩm.

Với người nông dân, việc giảm phát thải bao nhiêu, chỉ số thế nào là nhiệm vụ của hệ thống kỹ thuật và quản lý. Điều quan trọng nhất với họ là quy trình phải giúp sản xuất hiệu quả hơn, giảm chi phí và tăng thu nhập. Chính vì vậy, theo ông

Hoàng Văn Hồng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, quy trình kỹ thuật đưa đến nông dân cần đơn giản, dễ áp dụng nhưng vẫn đáp ứng yêu cầu quốc tế về đo đếm phát thải.

“Với nông dân, quan trọng nhất hướng dẫn bà con thực hiện đúng quy trình chứ thực tế cho thấy nói về khái niệm giảm phát thải, bà con sẽ không hiểu. Chỉ cần đúng quy trình giảm phát thải thì sẽ cho ra sản phẩm giảm phát thải. Chúng tôi đào tạo và truyền thông cho nông dân thực hiện các quy trình giảm phát thải trên cây lúa, ngô, cà phê và sầu riêng. Đối với các loại cây trồng phát thải nhiều như mía, dừa, chanh leo, thanh long thì phải có lộ trình chi tiết hơn. Quan trọng nhất là phải ra được quy trình sản xuất giảm phát thải, từ đó khuyến nông sẽ tổ chức đào tạo tới cán bộ khuyến nông cơ sở, sau đó tập huấn cho bà con nông dân nắm rõ kỹ thuật”, ông Hồng chia sẻ.

Còn ông Nguyễn Như Cường, nguyên Cục trưởng Cục Trồng trọt cho rằng, hiện nay, lúa gạo đang đi đầu giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt với quy trình "1 phải 5 giảm", hiện đã áp dụng tốt ở cả miền Nam và miền Bắc; tiếp theo là ngô, cà phê, sầu riêng; sắp tới sẽ mở rộng sang các cây trồng tiềm năng xuất khẩu tỷ đô như: chuối, dừa, chanh dây, dứa.

Do đó, cần gấp rút xây dựng và ban hành quy trình canh tác phát thải thấp cho từng loại cây trồng cụ thể để làm cơ sở truyền thông và vận động địa phương, người dân ủng hộ. Đối với cây dài ngày, theo ông Cường, không chỉ tập trung vào giảm phát thải mà cần nghiên cứu, đánh giá khả năng hấp thụ carbon của nhóm cây này để có cái nhìn tổng thể về sản xuất xanh.

Đánh giá về vấn đề tín chỉ carbon, ông Cường nhấn mạnh, việc tham gia thị trường tín chỉ carbon tự nguyện rất khó khăn về chi phí và phải qua nhiều bước phức tạp. Với quy mô sản xuất nhỏ lẻ tại Việt Nam, cần tính toán kỹ hiệu quả kinh tế thay vì "chạy theo trend". Nếu đủ điều kiện và giá tốt thì tham gia thị trường tín chỉ carbon, còn nếu chưa đủ điều kiện bán tín chỉ, thì cần khẳng định việc giảm phát thải là đóng góp vào NDC (đóng góp quốc gia tự nguyện). Từ đó, kiến nghị Nhà nước có chính sách đầu tư, hỗ trợ ngược lại cho ngành nông nghiệp – một ngành vốn rủi ro và yếu thế.