Gỡ khó cho mua bán trực tiếp điện mặt trời mái nhà

Tại tờ trình về dự thảo Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực gửi Bộ Tư pháp, Bộ Công Thương cho biết về cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), bộ đã trình Chính phủ về việc hướng dẫn thực hiện Nghị định số 57/2025/NĐ-CP ngày 3-3-2025 của Chính phủ quy định DPPA giữa đơn vị phát điện năng lượng tái tạo và khách hàng sử dụng điện lớn.

Nhiều nút thắt cần tháo gỡ

Tuy nhiên, quá trình triển khai ghi nhận một số khó khăn, vướng mắc phát sinh từ thực tiễn, đặc biệt trong việc làm rõ phạm vi, mở rộng đối tượng, điều kiện, trách nhiệm của các chủ thể tham gia; cũng như các quy định về giá mua bán điện trực tiếp, chi phí sử dụng dịch vụ, hạ tầng truyền tải, đo đếm điện năng và thanh toán.

Theo bà Nguyễn Như Thanh Thư, Trưởng Bộ phận Năng lượng tái tạo KCN DEEP C Hải Phòng, có nhiều doanh nghiệp (DN) vừa và nhỏ trong KCN có nhu cầu sử dụng điện tái tạo nhưng khó tiếp cận do vướng quy định tối thiểu phải tiêu thụ 200.000 KWh mỗi tháng mới được công nhận là khách hàng sử dụng điện lớn và đủ điều kiện tham gia DPPA. "Chỉ 29 trong hơn 180 DN trong KCN (khoảng 16%) đủ điều kiện tiếp cận nguồn điện tái tạo thông qua DPPA" - bà Thư chia sẻ. Đại diện DEEP C Hải Phòng kiến nghị cho phép DN linh hoạt sản xuất và chia sẻ điện mặt trời mái nhà trong nội khu mà không bị ràng buộc bởi quy mô tiêu thụ của từng nhà máy.

Theo TS Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam (VEA), xanh hóa không chỉ là câu chuyện lắp đặt vài tấm pin mặt trời. Sự ra đời của Nghị định 80 năm 2024 và sau đó là Nghị định 57 năm 2025 về DPPA là một bước tiến đột phá. Nhưng để cơ chế này thực sự trở thành "nền tảng xanh ổn định" vẫn cần những nút thắt cần tháo gỡ, đặc biệt là mô hình DPPA nội khu KCN và bài toán tính phí dịch vụ cho khách hàng lớn.

Điện mặt trời tự sản tự tiêu dư thừa vẫn khó mua bán trực tiếp giữa các “mái nhà” trong khu công nghiệp

Ông Tuấn dẫn khảo sát tại các KCN như Amata, Long Đức hay mô hình KCN sinh thái DEEP C cho thấy sự quyết tâm rất lớn của DN nhưng khuôn khổ pháp lý hiện tại cho các mô hình "sau công tơ" tại KCN vẫn còn nhiều hạn chế. Việc chia sẻ năng lượng tự sản tự tiêu giữa các nhà máy trong cùng một hàng rào KCN vẫn vấp phải rào cản. "Ví dụ nhà máy A có diện tích mái kho lớn, lắp điện mặt trời nhưng không dùng hết, không thể bán trực tiếp cho nhà máy B ngay bên cạnh đang cần năng lượng sạch. Sự thừa - thiếu cục bộ này gây lãng phí nguồn lực xã hội" - ông Tuấn nêu.

Vì vậy, ông Tuấn kiến nghị sớm hoàn thiện hướng dẫn thực hiện DPPA nội khu qua đường dây riêng, cho phép hình thành các hệ thống điện lưới nhỏ. Trong đó, chủ đầu tư hạ tầng KCN đóng vai trò là "một đầu mối" điều phối và bán lẻ điện nội khu.

Xem xét mở rộng đối tượng tham gia

Ông Phan Công Tiến, Giám đốc Viện Nghiên cứu ứng dụng năng lượng thông minh, chỉ ra hạn chế lớn nhất của cơ chế DPPA qua lưới EVN hiện nay là chưa hình thành được quyền lựa chọn thực chất của khách hàng.

Theo ông Tiến, về bản chất, DPPA phải cho phép hai bên người mua và người bán tự do thỏa thuận các điều khoản thương mại, đặc biệt là giá điện hợp đồng dài hạn, nhằm phòng ngừa rủi ro biến động giá trên thị trường giao ngay.

Tuy nhiên, theo quy định tại Nghị định 57 và dự thảo sửa đổi thì quyền tự đàm phán giá điện phát không được lựa chọn. Trong khi đó, các nhà máy điện trong DPPA buộc chào giá theo cơ chế thị trường giao ngay hoặc tham chiếu cứng vào giá thị trường hiện hành đã làm mất đi vai trò "phòng ngừa rủi ro" của hợp đồng, khiến DPPA không còn khác biệt đáng kể so với việc mua điện gián tiếp qua thị trường bán buôn.

Bên cạnh đó, chi phí dịch vụ lưới điện (truyền tải và phân phối) chưa được quy định rõ ràng là một rào cản rất lớn. Ông Tiến ví von: "Tương tự khi mua một mặt hàng, không xác định chi phí vận chuyển thì khó có thể thực hiện công tác mua bán". Ông Tiến cho rằng cần phải sửa đổi DPPA theo hướng cho phép các bên tự đàm phán giá và Nhà nước cần tính giá lưới điện riêng.

Trước thực tế trên, Cục Điện lực cho biết đang rà soát, đánh giá tình hình thực hiện cơ chế DPPA, đồng thời nghiên cứu, đề xuất để hoàn thiện các quy định liên quan nhằm bảo đảm cơ chế này vận hành hiệu quả, phù hợp với thực tiễn và không làm phát sinh rủi ro đối với hệ thống điện. Theo đó, Cục Điện lực nghiên cứu mở rộng đối tượng tham gia cơ chế DPPA theo lộ trình phù hợp với xu thế phát triển của thị trường và nhu cầu thực tế. Cùng với đó, làm rõ mô hình và trách nhiệm của các chủ thể trong cung ứng điện tại KCN, khu kinh tế; tiếp tục hoàn thiện cơ chế giá điện trong các giao dịch DPPA theo hướng tăng cường yếu tố thị trường và nghiên cứu cơ chế kiểm soát biến động chi phí trong các hợp đồng DPPA dài hạn.