Góc nhìn văn hóa: Nên bỏ thi lớp 10, nhưng làm sao tránh 'chạy điểm'?

Trong bối cảnh đó, đề xuất giảm dần hoặc tiến tới bỏ thi lớp 10 ở một số địa phương như TP.HCM đang tạo ra cuộc tranh luận lớn trong xã hội. Một bên cho rằng cần giải phóng học sinh khỏi áp lực thi cử quá sớm. Bên còn lại lại lo ngại nếu bỏ thi sẽ xuất hiện “cuộc đua học bạ”, kéo theo nguy cơ chạy điểm, làm đẹp thành tích và bất công trong giáo dục.

Thực ra, đằng sau câu chuyện thi hay không thi là một vấn đề văn hóa giáo dục sâu xa hơn: Chúng ta đang muốn xây dựng một nền giáo dục để sàng lọc hay để mở rộng cơ hội phát triển cho người học?

Thí sinh thi lớp 10 tại điểm thi trường THPT Cầu Giấy - Hà Nội. Ảnh: TTXVN

Khi kỳ thi lớp 10 trở thành “cuộc chiến danh giá”

Ở nhiều gia đình Việt Nam, thi lớp 10 không đơn thuần là một kỳ kiểm tra chuyển cấp mà đã trở thành biểu tượng của áp lực thành tích. Từ lớp 6, lớp 7, không ít học sinh đã bước vào guồng quay học thêm với mục tiêu duy nhất: giành một suất trường công “top đầu”.

Điều đáng nói là áp lực ấy không chỉ đến từ nhà trường mà còn từ tâm lý xã hội. Trong văn hóa Á Đông nói chung và Việt Nam nói riêng, chuyện học hành từ lâu gắn với danh dự gia đình. Một đứa trẻ đỗ trường chuyên, lớp chọn thường được xem như niềm tự hào của cả nhà. Ngược lại, việc không vào được trường công lập đôi khi bị nhìn như một thất bại.

Chính tư duy “phải thắng từ vạch xuất phát” đã khiến kỳ thi lớp 10 bị đẩy vượt quá ý nghĩa thật sự của nó. Đáng lẽ đây chỉ là bước chuyển tiếp trong giáo dục phổ thông, nhưng nhiều năm qua lại trở thành một cuộc sàng lọc đầy căng thẳng.

Ở góc độ văn hóa giáo dục, việc giảm áp lực thi cử là xu hướng tiến bộ. Một xã hội hiện đại không thể để tuổi thơ bị phủ kín bởi luyện thi và nỗi sợ trượt trường công. Khi một kỳ thi khiến cả phụ huynh lẫn học sinh kiệt sức, đó không còn là câu chuyện của riêng giáo dục mà đã phản ánh sự mất cân bằng trong quan niệm thành công.

Quan điểm của nhiều chuyên gia rằng học sinh hoàn thành THCS cần có quyền học tiếp lên THPT là hoàn toàn hợp lý. Giáo dục phổ thông trước hết phải bảo đảm quyền học tập, chứ không phải thiết kế để loại bỏ học sinh từ quá sớm.

Tuy nhiên, điều khiến xã hội băn khoăn không nằm ở chuyện bỏ thi hay không, mà là: nếu bỏ thi thì liệu có công bằng hơn không?

Bỏ thi không khó, khó là tạo được niềm tin công bằng

Nỗi lo lớn nhất của phụ huynh hiện nay là “lạm phát học bạ”. Trong nhiều năm, không ít trường THCS có tỷ lệ học sinh giỏi, xuất sắc rất cao, khiến điểm số mất dần khả năng phân loại thực chất. Nếu xét tuyển hoàn toàn bằng học bạ, áp lực có thể không mất đi mà chỉ chuyển từ phòng thi sang cuộc đua điểm số kéo dài suốt 4 năm THCS.

Người Việt vốn có tâm lý “trọng bằng cấp, trọng thành tích”. Khi thi cử còn là cánh cửa quyết định cơ hội học tập, sẽ rất khó tránh khỏi việc nhiều gia đình tìm mọi cách để con có hồ sơ đẹp hơn. Nếu thiếu cơ chế giám sát minh bạch, “chạy điểm” hoàn toàn có thể trở thành biến tướng mới của bệnh thành tích.

Bởi vậy, điều quan trọng nhất không phải bỏ thi hay giữ thi, mà là xây dựng được một hệ thống đánh giá đáng tin cậy.

Quan điểm của TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Chuyên nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo) khá đáng chú ý khi cho rằng tương lai không thể được quyết định chỉ bằng một kỳ thi vài môn học. Một bài thi chủ yếu kiểm tra khả năng làm bài trong vài giờ đồng hồ, trong khi năng lực thật của học sinh là cả một quá trình phát triển lâu dài.

Xu hướng của giáo dục hiện đại là đánh giá liên tục, đánh giá năng lực toàn diện thay vì chỉ dựa vào điểm số tức thời. Điều đó có nghĩa học sinh cần được nhìn nhận qua nhiều yếu tố: Sự tiến bộ, kỹ năng, thái độ học tập, khả năng hợp tác, tư duy sáng tạo… chứ không chỉ là khả năng giải đề.

Nhưng để làm được điều đó, điều kiện tiên quyết là dữ liệu giáo dục phải minh bạch và đồng bộ. Khi quá trình học tập của học sinh được theo dõi liên tục, có hệ thống kiểm chứng rõ ràng, việc “làm đẹp học bạ” sẽ khó xảy ra hơn nhiều.

Xa hơn, muốn giảm áp lực thi lớp 10 thì phải giải quyết tận gốc sự chênh lệch chất lượng giữa các trường. Chừng nào phụ huynh còn tin rằng chỉ một số ít trường mới bảo đảm tương lai cho con, thì chừng đó cuộc đua vẫn còn tiếp diễn dưới hình thức khác.

Vì thế, câu chuyện bỏ thi lớp 10 thực chất không chỉ là cải cách kỹ thuật tuyển sinh. Đó là bài toán về công bằng giáo dục và văn hóa xã hội. Một nền giáo dục lành mạnh không thể đặt mọi đứa trẻ vào cùng một đường đua khốc liệt rồi dùng điểm số để định nghĩa giá trị của các em.

Điều học sinh tuổi 15 cần nhất có lẽ không phải là một kỳ thi dễ hơn hay khó hơn, mà là cảm giác rằng tương lai phía trước vẫn có nhiều con đường công bằng để lựa chọn. Khi xã hội thôi ám ảnh bởi trường top, điểm cao và thành tích, lúc ấy việc bỏ hay giữ kỳ thi lớp 10 mới thực sự không còn là nỗi lo lớn.

V.X.B