Mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Thứ - biểu tượng của lòng yêu nước, đức hy sinh của người phụ nữ Việt Nam

Những người mẹ Việt Nam anh hùng bằng xương, bằng thịt, có thật trên cuộc này, mà chẳng khác nào huyền thoại. Trong số đó, có Mẹ Nguyễn Thị Thứ ở Quảng Nam “trung dũng kiên cường, đi đầu diệt Mỹ”.

Ngôi nhà còn nguyên hơi thở chiến tranh

Ngôi nhà của Mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Thứ ở xóm Rừng, thôn Thanh Quýt 2, phường Điện Thắng Trung, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (nay là Khối phố Thanh Quýt 2, phường An Thắng, TP Đà Nẵng) giờ đã trở thành di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Năm 2010, Mẹ Thứ đã từ biệt cõi đời, đi theo các con của mẹ.

Về thăm quê hương Mẹ Thứ hôm nay, chúng tôi thấy khung cảnh như vắng hơn, nhưng trong tâm tưởng của mỗi người dân trên mảnh đất can trường này, bóng dáng Mẹ Thứ vẫn còn đâu đây, trong làn khói hương, trong nghĩa tri ân của các con, các cháu và đồng bào cả nước mỗi khi có dịp về với xứ Quảng anh hùng, nơi chôn nhau cắt rốn của Mẹ.

Tác giả trò chuyện với người thân của Mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Thứ. Ảnh: NGỌC DOÃN

Ngôi nhà nhỏ của Mẹ Thứ lặng im trong ánh chiều bảng lảng khói hương. Trên chiếc bàn thờ đã ngả màu thời gian, di ảnh Mẹ và di ảnh 9 người con liệt sĩ của Mẹ đặt cạnh nhau như chín khoảng trời ký ức chưa bao giờ khép lại. Căn nhà không rộng, đồ đạc giản dị, đơn sơ, nhưng từng góc nhỏ đều đặc quánh ký ức chiến tranh. Anh Lê Tự Hiệp, cháu nội Mẹ Thứ, người đảm nhiệm trông nom ngôi nhà, hương khói cho các liệt sĩ, chậm rãi kể cho chúng tôi nghe về cuộc đời Mẹ, người Mẹ Việt Nam Anh hùng vĩ đại. Đã có biết bao nhiêu sách, báo, phim tài liệu ghi lại cuộc đời của Mẹ, nhưng được nghe chính người thân của Mẹ kể lại, chúng tôi càng thêm xúc động, cảm phục và thương mẹ vô ngần.

Mẹ Nguyễn Thị Thứ sinh năm 1904 trên vùng đất Điện Bàn, Quảng Nam (nay là TP Đà Nẵng) giàu truyền thống yêu nước và hiếu học. Chồng Mẹ là cụ Lê Tự Trị, một người dân kiên cường bám trụ quê hương trong những năm tháng chiến tranh. Hai ông bà lớn lên cùng một làng quê, nên duyên vợ chồng từ thuở còn trẻ. Năm 18 tuổi, Mẹ lập gia đình, 19 tuổi sinh người con đầu lòng là bà Lê Thị Trị. Cuộc sống của người phụ nữ xứ Quảng ngày ấy cũng như bao phụ nữ Việt Nam khác, quanh năm gắn với ruộng đồng, lam lũ, chịu thương chịu khó. Nhưng chiến tranh đã khiến cuộc đời Mẹ gắn với những năm tháng không bình yên.

Trong những năm kháng chiến gian khó, căn nhà nhỏ của Mẹ Thứ từng che chở nhiều cán bộ hoạt động bí mật. Những người con của Mẹ cũng lớn lên trong hoàn cảnh ấy, lớn lên cùng những câu chuyện về Bác Hồ, về quê hương, đất nước, về độc lập, tự do.

Chín lần tiễn con ra trận

Cuối tháng 5-2023, chúng tôi đến thăm Mẹ Việt Nam anh hùng Lê Thị Trị, sinh năm 1923, con gái cả Mẹ Thứ, được Mẹ kể rằng, Mẹ Nguyễn Thị Thứ có 12 người con, tất cả đều một lòng đi theo cách mạng. Suốt những năm tháng kháng chiến khốc liệt, từ chống thực dân đến cuộc kháng chiến chống đế quốc, cứu nước, lần lượt 9 người con của Mẹ mãi mãi không trở về. Năm 1948 trở thành ký ức đau đớn nhất của gia đình. Ngày 18-6, người con trai Lê Tự Xiến hy sinh. Chưa nguôi nỗi đau, ngày 5-10, người con Lê Tự Hàn Anh tiếp tục ngã xuống. Mười ngày sau, đến lượt Lê Tự Hàn Em hy sinh. Những mất mát dồn dập như cứa vào lòng người mẹ nghèo ở xóm Rừng.

Tác giả trò chuyện với vợ chồng con gái Mẹ Việt Nam anh hùng Lê Thị Trị (con gái cả của Mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Thứ) khi đang chăm sóc mẹ, tháng 5-2023. Ảnh: NGỌC DOÃN

Nuốt nước mắt vào trong, Mẹ Thứ cùng những người con còn lại kiên cường bám đất, giữ làng, hoạt động cách mạng. Trong khu vườn quanh nhà, bà Trị cùng Mẹ Thứ âm thầm đào những căn hầm bí mật dưới bụi tre, để nuôi giấu cán bộ. Mỗi lần địch càn quét hay bất ngờ ập tới, Mẹ Thứ vẫn bình thản đến lạ, lùa đàn bò buộc quanh bụi tre lấy lý do tránh nắng, dáng vẻ điềm nhiên khiến chúng không hề nghi ngờ. Trong khu vườn nhỏ ấy có tới 5 căn hầm bí mật, nơi che chở biết bao cán bộ cách mạng, du kích của ta thoát khỏi nanh vuốt kẻ thù.

6 năm sau những ngày tang tóc của năm 1948, thêm một lần nữa Mẹ Nguyễn Thị Thứ quặn lòng khi người con trai Lê Tự Lem hy sinh ngày 1-4-1954. Rồi kháng chiến kéo dài, những tờ giấy báo tử tiếp tục lần lượt gửi về ngôi nhà nhỏ ở xóm Rừng: Lê Tự Nự hy sinh ngày 5-9-1966; Lê Tự Mười hy sinh ngày 14-4-1972; Lê Tự Trịnh hy sinh ngày 12-9-1972; Lê Tự Thịnh hy sinh ngày 28-8-1974... Ngày 30-4-1975, đúng ngày non sông thống nhất, mẹ lại nhận tin dữ về người con trai Lê Tự Chuyển, chiến sĩ biệt động thành, đã anh dũng ngã xuống ngay cửa ngõ Sài Gòn trước giờ chiến thắng. Nỗi đau của Mẹ đã cạn đến tận cùng nước mắt.

Mẹ Lê Thị Trị cũng trải qua biết bao mất mát trong chiến tranh. Chồng Mẹ là ông Ngô Tưởng bị địch bắt giam và hy sinh trong nhà lao Hội An (Quảng Nam) năm 1957. Hai người con gái của Mẹ cũng ngã xuống khi tuổi đời còn rất trẻ. Đó là các chị Ngô Thị Điểu (hy sinh năm 1970), Ngô Thị Cúc (hy sinh năm 1973).

Nhưng điều khiến nhiều người xúc động là trong suốt những năm tháng đau thương mất mát bởi bom đạn kẻ thù, bà Trị luôn là chỗ dựa tinh thần cho Mẹ Thứ. Mỗi lần nghe tin các em trai hy sinh, bà thường giấu Mẹ, đợi lúc tinh thần Mẹ khá hơn mới báo vì sợ Mẹ không chịu nổi. Mẹ Lê Thị Trị thường bảo, nỗi đau riêng của mình nhỏ hơn nhiều so với mất mát quá lớn mà Mẹ Thứ phải gánh chịu.

Tháng 5-2023, chúng tôi có dịp gặp ông Lê Tự Thận, người con trai thứ 11 của Mẹ Thứ. Ở tuổi ngoài 81, ông vẫn nhớ rất rõ những năm tháng chiến tranh và lời căn dặn của Mẹ. Ông Thận kể, mỗi lần nhận tin các con hy sinh, Mẹ chỉ lặng lẽ nói: "Nỗi đau như dao cắt từng khúc ruột, nhưng vì độc lập dân tộc, vì thống nhất nước nhà, Mẹ chịu được".

Nghe lại câu nói ấy hôm nay, vẫn cảm nhận được rõ khí phách và lòng yêu nước của người mẹ nông dân xứ Quảng. Ẩn sau dáng vẻ hiền từ là ý chí kiên cường của một người mẹ luôn đặt lợi ích của dân tộc, của đất nước, của nhân dân lên trên tình cảm riêng của mình.

Biểu tượng bất tử của lòng yêu nước

Còn nhớ năm 2008, trong chuyến thăm tỉnh Quảng Nam (nay là TP Đà Nẵng), Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh đã đến thăm Mẹ Nguyễn Thị Thứ tại xóm Rừng, thôn Thanh Quýt 2. Cầm tay Mẹ, Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh xúc động nói: “Mẹ đã tiếp thêm nghị lực cho chúng con vững bước. Mẹ là Mẹ Việt Nam Anh hùng”.

Tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Thứ được khắc họa với những đường nét bình dị, nhân hậu và mộc mạc. Ảnh: TTXVN

Từ lâu, Mẹ Thứ đã trở thành một biểu tượng đặc biệt trong lòng đồng bào và chiến sĩ cả nước. Mẹ là một trong những Bà Mẹ Việt Nam Anh hùng có sự hy sinh lớn nhất và cũng sống thọ nhất. Cuộc đời của Mẹ đã đi vào thơ ca, nhạc họa và nhiều tác phẩm nghệ thuật khác. Nhà thơ Lê Anh Dũng từng viết:

“Thời gian xin đừng trôi mau

Mẹ bây chừ mây trắng trên đầu...”

Khi còn sống, Mẹ Thứ thường nằm trên chiếc giường nhỏ kê ở góc nhà. Không gian căn nhà phần lớn dành cho bàn thờ các con. Ông Lê Tự Thận nhớ lại, Mẹ Thứ qua đời lúc 10 giờ ngày 14-12-2010, hưởng thọ 106 tuổi. Hôm tiễn Mẹ về nơi an nghỉ cuối cùng, rất đông người dân từ khắp mọi miền đất nước đã về xóm Rừng để thắp nén nhang tiễn biệt. Với nhiều người, đó không chỉ là lễ tiễn đưa một Bà Mẹ Việt Nam Anh hùng, mà còn là dịp để bày tỏ lòng biết ơn đối với thế hệ những người mẹ đã âm thầm hy sinh cho độc lập dân tộc.

Mẹ Thứ đã đi theo các con của Mẹ. Nhưng trong căn nhà nhỏ ở khối phố Thanh Quýt 2, hình bóng của Mẹ vẫn hiện hữu qua từng di ảnh, từng nén hương, từng câu chuyện được người dân địa phương kể lại cho con cháu nghe. Bước vào căn nhà ấy, nhìn 9 ngọn nến tượng trưng cho 9 người con liệt sĩ của Mẹ, mỗi người đều cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của hòa bình hôm nay.

Mẹ Thứ là biểu tượng của đức hy sinh, của lòng yêu nước và sức chịu đựng bền bỉ, phi thường của người phụ nữ Việt Nam trong chiến tranh. Cuộc đời của Mẹ nhắc nhở các thế hệ hôm nay về cái giá to lớn của độc lập, tự do và về trách nhiệm giữ gìn những giá trị mà biết bao thế hệ cha anh đã đánh đổi bằng máu xương để giành lại. Cũng bởi thế mà tượng đài Bà Mẹ Việt Nam Anh hùng tại Quảng Nam, lấy nguyên mẫu từ Mẹ Thứ, không chỉ là công trình nghệ thuật tưởng niệm, mà còn thể hiện khát vọng hòa bình, sự tri ân đối với những người mẹ đã dành trọn cuộc đời cho đất nước. Họa sĩ Đinh Gia Thắng, tác giả tượng đài, từng nhận xét rằng Mẹ Thứ có vẻ đẹp rất đặc biệt, dung dị, nhân hậu nhưng có nghị lực lớn lao của người phụ nữ Việt Nam.

Tuổi trẻ địa phương thắp hương tri ân Mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Thứ. Ảnh: HỒNG SÁNG

Những năm gần đây, nhiều người từ khắp mọi miền đất nước đã tìm về tượng đài Mẹ Việt Nam Anh hùng ở Quảng Nam với niềm xúc động và sự thành kính. Họ đến để tưởng nhớ Mẹ Thứ, cũng là để nhắc mình không bao giờ quên sự hy sinh của các anh hùng liệt sĩ, cùng những Bà Mẹ Việt Nam Anh hùng trên dải đất hình chữ S anh hùng này.

Rời ngôi nhà Mẹ Thứ, chúng tôi lặng lẽ đi trên con đường mang tên Mẹ giữa chiều quê Thanh Quýt yên bình. Con đường hôm nay đã rộng rãi, sạch đẹp hơn, nối những mái nhà mới và nhịp sống no ấm của người dân xứ Quảng.

Chiến tranh đã đi qua hơn nửa thế kỷ, nhưng những đau thương, mất mát mà Mẹ Thứ phải gánh chịu còn nguyên trong từng di ảnh, từng bát hương và trong ký ức của người dân nơi đây. Tên tuổi Mẹ Thứ trở thành biểu tượng bất tử của lòng yêu nước và đức hy sinh của người phụ nữ Việt Nam. Giữa nhịp sống yên bình hôm nay, câu chuyện về Mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Thứ vẫn khiến bất cứ ai một lần ghé thăm cũng không khỏi rưng rưng. Bởi phía sau dáng hình người mẹ nông dân xứ Quảng ấy là cả một phần máu thịt của dân tộc đã gửi lại cho non sông, đất nước.