Mùa thi và cuộc săn lùng 'thần dược' tăng trí nhớ

Mỗi mùa thi đến, các diễn đàn học sinh trên thế giới lại tràn ngập những lời khuyên về cách duy trì sự tỉnh táo khi phải học hàng giờ liên tục. Có em chọn cà phê, em tìm đến nước tăng lực, em sử dụng các loại thực phẩm chức năng được giới thiệu là hỗ trợ trí nhớ.

Đằng sau những lựa chọn ấy là áp lực ngày càng lớn của các kỳ thi cạnh tranh cao, từ kỳ thi tốt nghiệp THPT ở Việt Nam, Gaokao tại Trung Quốc, Suneung ở Hàn Quốc đến các kỳ thi tại Mỹ.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia y tế, không phải biện pháp nào cũng mang lại hiệu quả thực sự.

Cà phê - “người bạn” quen thuộc của mùa thi

Có lẽ không có chất kích thích nào phổ biến hơn caffeine.

Được tìm thấy trong cà phê, trà, chocolate và nhiều loại đồ uống khác, caffeine giúp giảm cảm giác buồn ngủ bằng cách tác động lên hệ thần kinh trung ương.

Theo Hiệp hội Tim mạch Mỹ (AHA), caffeine có thể cải thiện sự tỉnh táo, khả năng tập trung và thời gian phản ứng trong ngắn hạn. Tuy nhiên, hiệu quả này phụ thuộc vào liều lượng và khả năng thích nghi của từng người.

Tại Mỹ, khảo sát của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) cho thấy phần lớn thanh thiếu niên đã từng sử dụng đồ uống chứa caffeine, trong đó cà phê ngày càng phổ biến ở nhóm học sinh trung học.

Ở Hàn Quốc, nơi áp lực học tập thuộc hàng cao nhất thế giới, cà phê trở thành một phần quen thuộc trong văn hóa học đường. Các cửa hàng cà phê mở cửa xuyên đêm gần những khu học thêm và ký túc xá sinh viên thường đông khách vào mùa thi.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng uống quá nhiều caffeine có thể gây lo âu, hồi hộp, mất ngủ và làm giảm chất lượng giấc ngủ - yếu tố rất quan trọng đối với việc ghi nhớ kiến thức.

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Sleep Medicine Reviews cho thấy thiếu ngủ làm suy giảm khả năng tập trung, xử lý thông tin và ghi nhớ, bất kể người học có sử dụng caffeine hay không.

Nước tăng lực: Tỉnh táo nhanh nhưng không phải giải pháp lâu dài

Nếu cà phê là lựa chọn truyền thống, nước tăng lực đang ngày càng phổ biến trong giới trẻ.

Các sản phẩm này thường chứa caffeine, đường và một số thành phần như taurine hoặc vitamin nhóm B. Chúng được quảng bá là giúp tăng năng lượng và cải thiện hiệu suất tinh thần.

energy drinks

Theo khảo sát của Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA), khoảng 68% thanh thiếu niên tại châu Âu từng sử dụng nước tăng lực và nhiều em dùng với mục đích học tập hoặc thức khuya. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng cảm giác tỉnh táo do nước tăng lực mang lại thường chỉ mang tính tạm thời.

Đáng chú ý, nhiều học sinh có xu hướng sử dụng nước tăng lực vào buổi tối để học khuya. Điều này có thể khiến các em khó ngủ hơn, dẫn đến vòng luẩn quẩn: thiếu ngủ - mệt mỏi - tiếp tục sử dụng chất kích thích.

“Thuốc bổ não” và thị trường tỷ USD

Cùng với cà phê và nước tăng lực, thị trường các sản phẩm được quảng cáo là tăng cường trí nhớ hoặc cải thiện khả năng tập trung đang phát triển nhanh trên toàn cầu.

Chỉ cần tìm kiếm trên mạng, người tiêu dùng có thể bắt gặp hàng loạt sản phẩm chứa omega-3, nhân sâm, bạch quả (ginkgo biloba), phosphatidylserine hoặc các hỗn hợp thảo dược được giới thiệu là hỗ trợ hoạt động não bộ.

Thị trường đang tràn ngập các loại thực phẩm chức năng hứa hẹn tăng cường trí nhớ hoặc bảo vệ sức khỏe não bộ. Ảnh: Getty Images

Tại Mỹ, thị trường “brain supplements” hay còn gọi là các sản phẩm hỗ trợ nhận thức được định giá hàng tỷ USD mỗi năm. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu khoa học cho thấy bằng chứng về hiệu quả của phần lớn các sản phẩm này còn hạn chế.

Theo Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH), chưa có đủ bằng chứng thuyết phục cho thấy các sản phẩm bổ sung có thể cải thiện đáng kể trí nhớ hoặc khả năng học tập ở người khỏe mạnh.

Điều đó không có nghĩa các sản phẩm này hoàn toàn vô tác dụng, nhưng hiệu quả thực tế thường thấp hơn đáng kể so với những gì được quảng cáo.

Điều thực sự giúp não bộ hoạt động tốt hơn

Trong khi thị trường liên tục tìm kiếm “viên thuốc thần kỳ” cho mùa thi, giới khoa học lại đưa ra một kết luận khá đơn giản: những yếu tố có tác động lớn nhất đến kết quả học tập thường không nằm trong lon nước tăng lực hay hộp thực phẩm chức năng.

Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, ba yếu tố ảnh hưởng mạnh nhất đến khả năng ghi nhớ và học tập là giấc ngủ, vận động thể chấtvàchế độ dinh dưỡng cân bằng.

Một nghiên cứu của Đại học Harvard cho thấy giấc ngủ đóng vai trò quan trọng trong quá trình củng cố ký ức. Khi ngủ, não bộ xử lý và lưu trữ những thông tin đã tiếp nhận trong ngày. Việc cắt giảm thời gian ngủ để học thêm thường mang lại hiệu quả thấp hơn nhiều so với suy nghĩ của học sinh.

Các nghiên cứu khác cũng cho thấy vận động thể chất vừa phải giúp cải thiện lưu lượng máu lên não, trong khi chế độ ăn giàu rau xanh, trái cây, cá và các loại hạt có liên quan đến chức năng nhận thức tốt hơn.