Nâng cao năng lực ứng phó trước thiên tai

Sạt lở đất nghiêm trọng tại nhiều xã miền núi khiến việc ứng phó thiên tai ngày càng khó khăn.

Thiên tai ngày càng khốc liệt

Người vùng cao từ trước tới nay đều quen nhận biết rủi ro bằng cách quan sát màu nước suối, nghe tiếng chuyển động của lòng đất hay theo dõi các vết nứt trên núi. Thế nhưng, chuỗi thiên tai dồn dập vào cuối năm 2025 đã phá vỡ tư duy ứng phó cũ, thiên tai ngày càng khắc nghiệt và khó lường hơn. Thống kê toàn tỉnh năm 2025 ghi nhận 23 đợt thiên tai, khiến 17 người chết, 16 người bị thương; hơn 30.600 ngôi nhà bị ngập nước hoặc sạt lở phải di dời khẩn cấp; gần 139 km đường giao thông hư hỏng; hơn 9.300 ha lúa và hoa màu bị tàn phá. Tổng thiệt hại kinh tế vượt con số 5.000 tỷ đồng. Đặc biệt, chỉ riêng đợt mưa lũ do ảnh hưởng của hoàn lưu bão số 10 vào tháng 10-2025, trạng thái khẩn cấp đã được kích hoạt trên diện rộng ở hầu khắp các địa phương.

Đây là những số liệu khốc liệt, chưa từng có trong nhiều thập kỷ qua, phản ánh áp lực đè nặng lên hệ thống quản lý nhà nước, đặc biệt là chính quyền cơ sở. Điển hình tại xã Nà Hang, khi hoàn lưu bão kết hợp việc Thủy điện Tuyên Quang mở tối đa 8 cửa xả đáy, nước hạ lưu sông Gâm dâng lên nhanh trong đêm, các thôn 2, 3, 4, 5, 6, 7, Ngòi Nẻ, Tân Lập bị cô lập hoàn toàn; cầu Tát Luông và cầu sắt qua sông Gâm bị phá hủy nghiêm trọng. Thiệt hại lên tới trên 550 tỷ đồng. Khi huyết mạch giao thông bị cắt đứt, lực lượng cứu hộ chuyên trách của tỉnh chưa thể tiếp cận ngay lập tức; giữa ranh giới sinh tử, lực lượng đầu tiên có mặt tại hiện trường là cán bộ xã, công an địa bàn và dân quân tự vệ. Nhưng việc chỉ đạo, điều hành có lúc bị lúng túng, trang thiết bị cứu hộ và lực lượng thiếu khiến việc cứu hộ cứu nạn và khắc phục hậu quả thiên tai gặp nhiều khó khăn. Những điều này đã được lãnh đạo xã Nà Hang tổ chức hội nghị rút kinh nghiệm ngay sau lũ để chủ động các phương án trong thời gian tới.

Tại nhiều địa phương, điều khó khăn nhất là thời tiết diễn biến quá nhanh, cường suất mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn tạo ra các trạng thái thời tiết cực đoan dị biệt. Trong khi cơ sở hạ tầng, trang thiết bị thiếu để ứng phó kịp thời. Anh Tải Minh Cường, Phó Chủ tịch UBND xã Xín Mần chia sẻ: "Có những điểm từng được đánh giá an toàn, khảo sát kỹ lưỡng vẫn xảy ra sạt lở nghiêm trọng; ban ngày trời còn nắng ráo, đêm xuống lũ quét đã san phẳng bản làng. Kinh nghiệm cũ dựa vào trực giác cảm tính đã hoàn toàn chạm trần trước sự khốc liệt của biến đổi khí hậu toàn cầu".

Bản đồ cảnh báo các vị trí nguy cơ sạt lở được lắp đặt tại các thôn của xã Hoàng Su Phì, giúp người dân chủ động nắm bắt thông tin và phòng tránh.

Năng lực vận hành mới

Hiện nay, cấp xã được chuyển giao 12 nhiệm vụ phòng, chống thiên tai trọng tâm từ cấp huyện trước đây, đi kèm các thẩm quyền lớn về xây dựng tu bổ công trình, phân bổ hàng cứu trợ... Đây vừa là giải pháp tăng tính chủ động, rút ngắn thời gian phản ứng, vừa đặt lên vai cấp xã trách nhiệm pháp lý hết sức nặng nề. Xã bắt buộc phải trở thành một trung tâm chỉ huy điều hành tại chỗ độc lập. Điều này cũng đòi hỏi những thay đổi mới trong tư duy điều hành, chuyển từ chạy lũ bị động sang chủ động quản trị rủi ro thiên tai từ sớm, từ xa.

Sau đêm mưa, anh Nguyễn Cao Cường, thôn Thiêng Khum Thượng, xã Hoàng Su Phì lại ra vườn kiểm tra chiếc cốc đo mưa, số liệu được anh ghi chép và cập nhật lên tọa độ trong bản đồ cảnh báo nguy cơ sạt trượt. Đây là một trong các hoạt động của dự án "Xây dựng bản đồ nguy cơ trượt lở đất do mưa, hỗ trợ cảnh báo sớm tới cộng đồng" đang được xã Hoàng Su Phì triển khai. Số liệu từ 14 cốc đo mưa lắp đặt tại các thôn bản được số hóa, cập nhật thông qua tọa độ thực tế lên hệ thống phần mềm, xác định rõ từng tọa độ nguy hiểm, vị trí lánh nạn an toàn và đường cứu trợ khi chia cắt. Đồng chí Lù Văn Lợi, Phó Chủ tịch UBND xã Hoàng Su Phì chia sẻ: "Chỉ một cú chạm trên điện thoại, thông tin lượng mưa và điểm nguy cơ hiện ra ngay lập tức. Công nghệ cảnh báo không còn nằm ở các trung tâm dự báo xa xôi nữa mà đã đi thẳng vào túi áo của người nông dân, giúp họ chủ động đi trước thiên tai một bước. Đây cũng là cơ sở khoa học và dữ liệu chuyên sâu quan trọng để địa phương chủ động quy hoạch lại dân cư, phát triển hạ tầng bền vững và giảm nhẹ rủi ro thiên tai".

Trong phòng, chống thiên tai, tốc độ truyền tin và khả năng phản ứng nhanh chính là yếu tố quyết định sự an toàn của cộng đồng khi bị cô lập. Tại các xã Xín Mần, Du Già, Chiêm Hóa, Sơn Dương... mạng xã hội và các nền tảng số đã trở thành kênh phòng, chống thiên tai chính thức. Đồng chí Tải Minh Cường, Phó Chủ tịch UBND xã Xín Mần phân tích: "Do địa bàn rộng sau sáp nhập, nguy cơ sạt lở lớn nên xã đã chỉ đạo cắm biển cảnh báo cố định tại các điểm xung yếu. Mỗi khi cơ quan khí tượng phát tin cảnh báo thiên tai, xã lập tức lược dịch dữ liệu radar mưa thành thông tin ngắn gọn, chuyển vào nhóm Zalo của các thôn, bản. Chỉ vài phút sau, trưởng thôn, Bí thư chi bộ đã tiếp nhận và lan tỏa đến từng hộ dân, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào loa truyền thanh hay các cuộc gọi khẩn giữa đêm".

Nhờ thông tin thông suốt, thói quen ứng phó của người dân đã thay đổi hoàn toàn. Đứng trước căn nhà đã được gia cố vững chãi bằng những cây gỗ lớn và đan thêm dây thép kiên cố, ông Và Chúa Dình, thôn Phình Tỷ B, xã Du Già chia sẻ: "Đầu mùa mưa, điện thoại của các thành viên trong nhà luôn bật âm báo để theo dõi thông báo từ thôn. Thấy báo động nguy hiểm là chủ động di dời ngay chứ không ngồi chờ nước dâng lên nữa".

Lực lượng chức năng xã Cán Tỷ giúp người dân khắc phục hậu quả giông lốc.

Tại phường Hà Giang 1, trận "đại hồng thủy" năm 2025 là bài học xương máu đối với năng lực vận hành cấp xã khi toàn phường có đến 2.700 hộ dân bị ngập sâu, 1.900 hộ thiệt hại nặng nề. Bước vào mùa mưa bão năm 2026, chính quyền phường đã ban hành phương án ứng phó thiên tai và tìm kiếm cứu nạn toàn diện, kịch bản hóa chi tiết các tình huống khẩn cấp như giông lốc, mưa đá, sạt lở đất, lũ quét và ngập úng cục bộ theo phương châm “4 tại chỗ”. Phường đã kiện toàn lực lượng xung kích, phân định rõ cơ chế phối hợp hiệp đồng, kích hoạt tại chỗ 40 cán bộ chiến sĩ công an phường, trung đội dân quân cơ động 250 đồng chí, lực lượng y tế 10 người cùng đầy đủ thuốc men, cáng nẹp; đồng thời ký quy chế phối hợp khẩn cấp với các đơn vị chủ lực đóng quân trên địa bàn như Trung đoàn 877, các Đại đội 19, 20, 27 và Tiểu đoàn huấn luyện Bộ đội Biên phòng tỉnh. Bài toán thiếu phương tiện chuyên dụng của năm cũ được giải quyết triệt để bằng cách huy động tổng lực, lên danh sách sẵn sàng trưng dụng xe tải, máy xúc, máy ủi của các hộ gia đình, doanh nghiệp trên địa bàn. Hiện tại, bên cạnh việc cấp phát đồng bộ mũ cối, ủng, đèn pin, áo phao cho Ban Chỉ huy Quân sự, phường đang hoàn tất hợp đồng cung ứng để bàn giao hệ thống bè mảng, thuyền composite cho các tổ dân phố xung yếu trước cao điểm mùa mưa.

Cùng với phương tiện, việc kiện toàn tổ chức chỉ huy và đầu tư cơ sở hạ tầng công trình là điều kiện tiên quyết để duy trì năng lực vận hành ổn định cơ sở. Hiện nay, tỉnh đã điều động, bổ nhiệm 124 cán bộ, sĩ quan quân đội chính quy về công tác tại Ban Chỉ huy Quân sự các xã, phường... Song song đó, chiến lược "đi trước, đón đầu" còn được khẳng định bằng việc đồng loạt sửa chữa, nâng cấp hệ thống hạ tầng thủy lợi, hồ đập lớn nhằm nâng cao năng lực tích trữ và điều tiết nguồn nước như: Công trình hồ thủy lợi Ngòi Là phường Minh Xuân và xã Yên Sơn đã hoàn thành nâng cấp toàn bộ đập đầu mối, tràn xả lũ và cống dẫn nước, đảm bảo an toàn cho vùng hạ du. Hồ chứa Cao Ngỗi tại xã Trường Sinh đang được các đơn vị thi công gấp rút hoàn thiện các hạng mục đập bê tông, kênh dẫn và nhà điều hành để đưa vào vận hành, cấp nước sinh hoạt cho hơn 5.200 hộ dân trước mùa lũ.

Mùa mưa bão năm 2026 đã bắt đầu với những dự báo diễn biến khó lường, nhưng với một năng lực vận hành mới khoa học, chủ động và chính quy hơn, chính quyền cơ sở đã có đủ điểm tựa để đi trước thiên tai một bước, giành giật từng giờ, từng phút bảo vệ an toàn tính mạng và sinh kế của Nhân dân.

Bài, ảnh: Biện Luân

Chủ động trước hiểm họa sạt lở đất

Đồng chí Dương Việt Hùng Chủ tịch UBND xã Pà Vầy Sủ

Hiện nay, trên địa bàn xã Pà Vẩy Sủ, tình trạng sạt trượt địa chất đang diễn biến ngày càng phức tạp. Riêng khu vực trung tâm xã đã ghi nhận 16 khối sạt trượt lớn nhỏ, trong đó có 9 khối vẫn đang hoạt động và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cao đối với người dân. Chúng tôi đã chỉ đạo rà soát toàn bộ các khu vực có nguy cơ sạt lở, xây dựng phương án ứng phó theo từng cấp độ rủi ro, phân công cán bộ phụ trách địa bàn để thường xuyên theo dõi diễn biến thực tế. Đồng thời, thành lập các tổ xung kích phòng thủ dân sự tại 34/34 thôn trên địa bàn nhằm tuyên truyền, cảnh báo, hỗ trợ sơ tán người dân và xử lý các tình huống khẩn cấp khi thiên tai xảy ra. Bên cạnh đó, chúng tôi đẩy mạnh ứng dụng các nhóm liên lạc trực tuyến giữa xã với thôn, giữa thôn với người dân để kịp thời truyền tải thông tin cảnh báo, bảo đảm mọi diễn biến bất thường đều được nắm bắt và xử lý nhanh nhất. Cùng với các giải pháp ứng phó trước mắt, địa phương tập trung rà soát các hộ dân nằm trong vùng nguy cơ cao, từng bước bố trí di dời đến nơi ở an toàn.

Chủ động lực lượng, sẵn sàng ứng phó tại chỗ

Thượng tá Chẩu Ngọc Anh Trưởng Công an xã Thái Bình

Vận hành theo mô hình chính quyền 2 cấp, cấp xã hiện nay thực sự là trung tâm điều hành, tuyến đầu trực tiếp xử lý các tình huống khẩn cấp.

Với vai trò nòng cốt, Công an xã tổ chức hiệp đồng tác chiến chặt chẽ cùng dân quân tự vệ, y tế và lực lượng an ninh trật tự ở từng thôn, bản. Các kịch bản cứu hộ, sơ tán luôn được chuẩn bị kỹ lưỡng. Với phương châm "4 tại chỗ": chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện vật tư tại chỗ, hậu cần tại chỗ, lực lượng Công an xã tiếp cận nhanh nhất các điểm nóng. Sự hiệp đồng nhịp nhàng ngay tại cơ sở chính là yếu tố quyết định để bảo vệ an toàn tuyệt đối cho Nhân dân trong điều kiện bị chia cắt.

Từ mất mát, thêm khát vọng bình yên

Anh Vàng Mí Pó Thôn Má Lầu A, xã Lũng Cú

Ngày 30-9-2025, trận sạt lở đất đã cướp đi bố mẹ và hai người con của tôi, đồng thời phá hủy hoàn toàn ngôi nhà của gia đình. Giữa lúc đau thương nhất, sự sẻ chia của các cấp, ngành, lực lượng chức năng và cộng đồng đã tiếp thêm động lực để vợ chồng tôi từng bước ổn định cuộc sống.

Từ chính mất mát của gia đình mình, tôi càng thấm thía ý nghĩa của công tác phòng ngừa thiên tai. Tôi mong muốn việc rà soát các khu vực có nguy cơ sạt lở được thực hiện thường xuyên trước mỗi mùa mưa bão; các hộ dân sinh sống trong vùng nguy hiểm được thống kê, cảnh báo cụ thể để chủ động phòng tránh. Cùng với đó, phương án sơ tán cần được xây dựng chi tiết đến từng thôn, bản, bảo đảm khi có tình huống khẩn cấp người dân biết phải đi đâu, làm gì và được hỗ trợ như thế nào.

Thiên tai là điều không ai mong muốn, nhưng nếu có sự chuẩn bị từ sớm, nhiều thiệt hại có thể được hạn chế. Đó cũng là mong ước lớn nhất của tôi, để không còn gia đình nào phải gánh chịu nỗi đau như gia đình tôi đã trải qua.