Nghệ thuật bị ép theo thuật toán

Chèo, tuồng, cải lương từng loay hoay nhiều năm với bài toán khán giả già hóa. Nhưng khoảng hai năm trở lại đây, nhiều nghệ sĩ và nhà hát bắt đầu xuất hiện dày hơn trên TikTok, YouTube Shorts, Facebook Reels. Trích đoạn chèo vài chục giây, clip hậu trường, nghệ sĩ hóa trang, thậm chí mashup với rap và nhạc điện tử liên tục xuất hiện. Điều này giúp sân khấu truyền thống gần hơn với người trẻ, đồng thời cũng đặt những môn nghệ thuật trăm năm tuổi vào tình thế phải thích nghi với văn hóa xem nhanh, lướt nhanh.

Chèo, tuồng, hát văn… lên “For You Page”

Chèo, tuồng, cải lương, hát văn… đang xuất hiện ngày càng nhiều trên “For You Page”, mục video đề xuất cá nhân hóa trên TikTok. Đây là trang đầu tiên hiện ra khi người dùng mở ứng dụng do thuật toán tự động gợi ý. Một số người lạc quan cho rằng, khi nghệ thuật truyền thống chen được vào luồng video đề xuất của TikTok, tức bắt đầu chen được vào không gian giải trí quen thuộc của giới trẻ.

Đây được coi là một động thái cứu vãn tình thế, bởi trên thực tế lượng khán giả trực tiếp của sân khấu truyền thống đang ngày càng ít đi và không hề có lớp kế cận. Nhiều nhà hát bắt đầu tăng hiện diện trên nền tảng số. Nhà hát Chèo Việt Nam duy trì các video trích đoạn, livestream liên hoan và clip hậu trường trên YouTube. Một số clip về chèo và hát văn gần đây đạt lượng tương tác khá cao nhờ cách dựng hiện đại, tiết tấu nhanh và hình ảnh gần với ngôn ngữ video ngắn.

Dự án Xin chào Việt Nam khai thác chèo bằng ngôn ngữ thị giác trẻ trung, từng tạo hiệu ứng lớn trên mạng xã hội. Nhóm thực hiện thừa nhận họ học cách quảng bá văn hóa từ Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Quốc để kéo Gen Z chú ý tới di sản Việt.

Nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Khoa (Viện Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc) cho rằng, nghệ thuật truyền thống không còn lựa chọn nào khác ngoài việc bước lên nền tảng số. “Người trẻ sống trong môi trường số. Nếu nghệ thuật truyền thống không xuất hiện ở đó thì gần như mất cơ hội tiếp cận thế hệ mới”, ông nói.

Theo ông Khoa, TikTok hay YouTube Shorts có thể đóng vai trò như cánh cửa đầu tiên, giúp công chúng trẻ tò mò trước khi tìm đến sân khấu thật. Vấn đề quan trọng hơn nằm ở cách giữ tinh thần cốt lõi của nghệ thuật truyền thống trong môi trường mới.

Hiệu ứng của MV Bắc Bling cho thấy, chất liệu dân gian hoàn toàn có khả năng trở thành sản phẩm đại chúng nếu được kể bằng ngôn ngữ hiện đại. MV của Hòa Minzy đạt 100 triệu lượt xem sau chưa đầy một tháng và chạm mốc 200 triệu view chỉ sau 81 ngày, nhanh nhất lịch sử Vpop tính đến thời điểm hiện tại.

Chương trình Anh trai vượt ngàn chông gai cũng tạo lượng thảo luận lớn khi làm mới nhiều tiết mục mang màu sắc truyền thống như Trống Cơm, Đào Liễu… kết hợp nhạc điện tử, dàn dựng sân khấu hiện đại và phần trình diễn giàu tính thị giác. Nhiều đoạn cắt từ chương trình nhanh chóng lan tỏa trên TikTok, Facebook Reels, thu hút hàng triệu lượt xem và hàng chục nghìn video sử dụng lại âm thanh. Phần lớn khán giả tạo trend đều thuộc nhóm rất trẻ, vốn ít tiếp xúc với chèo hay dân ca trong đời sống thường ngày.

Sau hiệu ứng này, nhiều nội dung liên quan quan họ, hát văn, nhạc cụ dân gian bắt đầu xuất hiện dày hơn trên TikTok. Một bộ phận người trẻ coi văn hóa truyền thống như chất liệu “cool”, có thể dùng trong video, thời trang hay âm nhạc. Đó là thay đổi đáng chú ý nếu nhìn lại nhiều năm trước, thời điểm chèo, tuồng, cải lương chủ yếu gắn với cảm giác cũ kỹ và mang tính nghĩa vụ học đường.

TikTok không thể thay thế trải nghiệm sân khấu

Phía sau câu chuyện lan tỏa, mạng xã hội cũng đặt sân khấu truyền thống vào nghịch lý phải vận hành theo nhịp điệu của TikTok, nghĩa là tua nhanh và lôi kéo sự chú ý ngắn hạn. Trong khi đó, chèo, tuồng hay cải lương vốn dựa trên tiết tấu chậm, lớp lang tâm lý và sự tích lũy cảm xúc. Một vở diễn có thể kéo dài vài tiếng đồng hồ, còn video ngắn chỉ giữ được vài chục giây.

Nhà phê bình sân khấu Nguyễn Thị Minh Thái cho rằng, đây là áp lực rất lớn với nghệ thuật truyền thống. “Nếu tác phẩm bị cắt thành những đoạn chỉ để gây chú ý, khán giả sẽ nhớ phần gây cười hoặc gây sốc hơn là giá trị của cả vở diễn”, bà nhận định.

Theo bà Thái, TikTok có thể hữu ích trong vai trò quảng bá, nhưng không thể thay thế trải nghiệm sân khấu. Chèo, tuồng hay cải lương cần thời gian để xây dựng cảm xúc, thứ rất khó tồn tại trong cơ chế tiêu thụ video ngắn hiện nay.

Sự thành công của Trống cơm cho thấy chất liệu dân gian hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm đại chúng nếu bắt sóng đúng gu của khán giả hiện đại

Sân khấu truyền thống ngày càng xuất hiện nhiều hơn trên TikTok và Facebook ở dạng rút gọn

Một diễn viên chèo tại Hà Nội cho biết, các clip hậu trường hóa trang hay hát vui thường có lượng xem cao hơn clip biểu diễn nghiêm túc. Điều này khiến nghệ sĩ dễ rơi vào vòng xoáy làm nội dung liên tục để giữ tương tác. “Có lúc tôi cảm giác mình giống TikToker hơn diễn viên sân khấu”, cô nói.

Hiện tượng này thực tế đang diễn ra trên toàn bộ đời sống văn hóa đại chúng. Nhiều ca khúc hiện thành “hit” nhờ một đoạn nhạc viral trên TikTok trước khi phát hành đầy đủ. Điều đó làm thay đổi cách người ta sản xuất sản phẩm văn hóa. Không ít nội dung giờ được thiết kế theo tiêu chí “cắt clip đẹp”, dễ remix và dễ lan truyền hơn là ưu tiên cấu trúc hoàn chỉnh. Điều này giúp tăng tương tác rõ rệt, nhưng đồng thời khiến nhiều nghệ sĩ kỳ cựu lo ngại về nguy cơ “mất chất”.

Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc khác, mạng xã hội cũng đang làm được điều mà nhiều năm sân khấu truyền thống không làm nổi là kéo người trẻ chú ý. Vấn đề còn lại nằm ở chỗ lượng xem trên mạng có chuyển thành khán giả mua vé hay không.

Diễn viên Thanh Huyền (Nhà hát Chèo Hà Nội) cho biết, không ít video đạt hàng triệu view nhưng đêm diễn thật vẫn thưa người. Nhiều chương trình truyền thống phụ thuộc lớn vào khách du lịch, học sinh hoặc các suất diễn theo đơn đặt hàng. Có nghĩa khoảng cách giữa tương tác online và thói quen trả tiền cho nghệ thuật vẫn rất lớn.

“Một bộ phận khán giả trẻ có thể thích vài câu chèo trên TikTok, nhưng chưa chắc sẵn sàng ngồi hàng giờ xem trọn một vở diễn. Trong thời đại Netflix, concert và hàng triệu video ngắn miễn phí cạnh tranh từng phút chú ý, sân khấu truyền thống đang phải thích nghi với tốc độ chưa từng có”, nhà nghiên cứu Nguyễn Khoa nhận định.

Ông Khoa cũng cho rằng, vấn đề của chèo, tuồng hay cải lương hôm nay không nằm ở bản thân loại hình nghệ thuật, mà ở khoảng cách tiếp cận với công chúng trẻ. Nghệ thuật truyền thống muốn sống được trong đời sống hiện đại cần đổi mới phương thức truyền tải, nhưng tuyệt đối không đánh mất ngôn ngữ biểu diễn cốt lõi. Những yếu tố như làn điệu, vũ đạo, nhịp phách hay tính ước lệ sân khấu phải được giữ nguyên như linh hồn của di sản.

“Điều cần thay đổi là cách kể chuyện và quảng bá. Một vở diễn có thể được dàn dựng với tiết tấu gọn hơn, ánh sáng và mỹ thuật sân khấu hiện đại hơn, đồng thời khai thác những đề tài khiến người trẻ tìm thấy sự đồng cảm. Bên cạnh đó, việc đưa nghệ thuật truyền thống lên nền tảng số, tổ chức tọa đàm hay workshop trải nghiệm sẽ giúp khán giả trẻ hiểu rằng chèo, tuồng, cải lương không hề xa lạ hay lỗi thời. Khi được tiếp cận đúng cách, người trẻ sẽ nhận ra đây không chỉ là giải trí, mà còn là chiều sâu văn hóa và tâm hồn Việt Nam”, ông Khoa nhận định.