Ngôn ngữ - Nơi lưu giữ linh hồn văn hóa Mường

Lễ rước quanh hồ Đập Trời tại Hội hát Đúm Đồng Trung (phường Yên Sơn). Ảnh: Nguyễn Đức Nguyên

Trong lịch sử xa xưa, khi người Mường chưa có chữ viết riêng, ngôn ngữ Mường tồn tại chủ yếu qua tiếng nói. Tuy nhiên, không thể phủ nhận ngôn ngữ Mường chính là nơi chứa đựng linh hồn văn hóa Mường, bởi nó không chỉ được thể hiện qua ngôn ngữ giao tiếp hằng ngày mà còn được lưu giữ qua nhiều loại hình văn hóa nghệ thuật, nhất là văn học dân gian, diễn xướng.

Nghệ thuật diễn xướng của người Mường có nhiều thể loại: Dân ca, hát Đúm, hát giao duyên (Bọ mẹng), Thường đang (hát mừng nhà mới)…; Văn học dân gian người Mường còn lưu lại đến ngày nay chủ yếu qua hình thức truyền khẩu có nhiều tác phẩm như: Nàng Nga - Hai Mối, Út Lót - Hồ Liêu, Đẻ đất đẻ nước…

Bên cạnh đó, đồng bào Mường có một kho tàng văn nghệ dân gian phong phú với nhiều thể loại như: Thơ dài, bài mo, truyện cổ, dân ca, ví đúm, tục ngữ. Người Mường còn có hát ru em, đồng dao, hát đập hoa, hát đố, hát trẻ con chơi…

Đặc biệt, các áng Mo Mường chứa đựng nhiều giá trị đặc sắc như: những tri thức dân gian về cây thuốc, tri thức về lịch pháp, mùa vụ, các quan niệm về đạo đức, phong tục tập quán, thẩm mỹ, văn hóa, triết học, lịch sử… Mo Mường được ví như bộ “bách khoa thư dân gian” về người Mường.

Các thầy Mo, người lưu giữ các bản Mo cũng đồng thời là các “trí thức” người Mường thường xuất hiện vào các dịp quan trọng như: Lễ cất nhà, thôi nôi, đám tang… Các bản Mo với hàng vạn câu Mo truyền khẩu ghi lại lịch sử cộng đồng, cách thức tổ chức xã hội, quan niệm về đạo đức, thẩm mỹ, nhân sinh quan, vũ trụ quan của người Mường thuở sơ khai. Chính thông qua các miêu tả trong ngôn ngữ Mo Mường mà ngày nay chúng ta mới có hình dung tương đối đầy đủ về lịch sử, xã hội người Mường trong quá khứ.

Đối với loại hình văn nghệ dân gian của người Mường, ngôn ngữ Mường được lưu giữ trong các làn điệu. Điều đặc sắc ở đây là các bài dân ca, điệu hát đối đáp, giao duyên không chỉ có ngôn ngữ lời ăn tiếng nói hằng ngày mà còn được chắt lọc, đúc kết qua lối nói ví von, lối miêu tả đậm chất trữ tình, lối đối đáp thông minh, dí dỏm; tính chất thanh điệu ngân nga, trầm bổng thể hiện rất rõ qua cách các nghệ sĩ dân gian trình diễn tác phẩm.

Vì thế, qua các tác phẩm văn nghệ dân gian đã hé lộ một phần đời sống tinh thần phong phú, sâu sắc của người Mường nhất là trong tình yêu, quan niệm về hôn nhân, gia đình, các chuẩn mực về đạo đức trong xã hội người Mường và văn hóa Mường. Các tác phẩm văn nghệ đặt trong một không gian diễn xướng nhất định và qua việc biểu diễn của các nghệ nhân, đã phô diễn đầy đủ nét đẹp của văn hóa Mường. Ở đây người ta nhìn thấy khả năng sáng tạo các giá trị phục vụ đời sống tinh thần của người Mường. Và ngôn ngữ dân gian truyền khẩu qua các tác phẩm văn nghệ cũng là một phần giá trị đặc sắc trong kho tàng văn hóa Mường.

Do yếu tố lịch sử tự nhiên, cộng đồng người Mường thường cư trú ở các vùng chân núi, bìa rừng. Nhìn chung, những khu vực này có điều kiện tự nhiên tương đối khó khăn, dẫn đến những tác động không thuận lợi trong quá trình phát triển của cộng đồng.

Tuy nhiên, chính trong điều kiện sống khó khăn ấy, người Mường đã sáng tạo nên các giá trị văn hóa đặc sắc. Ngôn ngữ (tiếng nói) chính là sợi dây liên kết mật thiết các cộng đồng người Mường, dù họ sống rải rác, bị chia cắt bởi điều kiện tự nhiên, địa hình không thuận lợi; là một yếu tố trong tổng thể văn hóa Mường. Chính nhờ ngôn ngữ mà các giá trị văn hóa được lưu giữ, trao truyền qua các thế hệ.

Ngày nay, nhiều trẻ em người Mường đã thông thạo tiếng phổ thông, thậm chí biết sử dụng các ngoại ngữ, nhưng tiếng mẹ đẻ là tiếng Mường vẫn là ngôn ngữ giao tiếp chính của họ.

Trong cộng đồng dân tộc Mường, các chuẩn mực về đạo đức, văn hóa, thẩm mỹ, những ứng xử xã hội vẫn vận hành theo một nhịp điệu riêng. Ngôn ngữ chính là sợi dây kết nối các giá trị ấy, đồng thời cũng là phương tiện lưu giữ, trao truyền hệ giá trị xã hội ấy trong các cộng đồng người Mường.

Ở Ninh Bình, cộng đồng người Mường tuy không sinh sống tập trung, đông đảo như tại các tỉnh Thanh Hóa, Phú Thọ, Vĩnh Phúc… nhưng dòng chảy văn hóa Mường vẫn hiện diện và người Mường nơi đây luôn có ý thức bảo lưu, phát huy các giá trị văn hóa của cha ông. Văn hóa Mường vẫn là “tấm khiên” vững chãi bảo vệ cộng đồng trước những yếu tố lai căng, ngoại lai. Nhiều nét văn hóa Mường vẫn được lưu giữ, tôn vinh...

Bà Bùi Thị Năm, ở tổ dân phố Đồng Trung, phường Yên Sơn - một nghệ nhân dân gian người Mường cho biết: Mấy năm trước, chúng tôi có tổ chức lại hội hát Đúm. Đây là một loại hình nghệ thuật đã thất truyền hơn 40 năm.

Tuy vậy, thật bất ngờ khi số lượng người tham gia khá đông, trong đó có cả các nghệ nhân thuộc các cộng đồng người Mường tại Yên Thủy, Lạc Thủy, tỉnh Hòa Bình (cũ), Hà Long (Hà Trung, Thanh Hóa), Thạch Thành (Thanh Hóa), Sơn La… về dự hội. Điều đó chứng tỏ hát Đúm, hay nói rộng ra là ngôn ngữ, là văn hóa Mường chỉ có một thời điểm nào đó trầm lắng và không mất đi. Khi có cơ hội, điều kiện nó sẽ được hồi sinh trở lại.

Mặc dù vậy, theo ông Bùi Văn Thường, thôn Đồng Bài, phường Yên Sơn, một người tích cực sưu tầm, tìm hiểu về văn hóa dân gian người Mường, tại nhiều hội Đúm, đa số người tham gia là các nghệ nhân thuộc lớp người trung, cao tuổi và có rất ít người trẻ.

Điều gì sẽ xảy ra khi các nghệ nhân lớn tuổi không còn? Câu hỏi đó là nỗi trăn trở không chỉ về hát Đúm mà với cả ngôn ngữ, văn hóa Mường ở Đồng Bài.

Thiết nghĩ để duy trì, thúc đẩy sự phát triển các loại hình nghệ thuật của người Mường, cần thu hút sự tham gia của lớp trẻ vì họ là chủ nhân của văn hóa Mường trong tương lai. Với việc trẻ em ở đây vẫn nói tiếng Mường đồng thời sử dụng thành thạo tiếng phổ thông, ngoại ngữ, niềm hi vọng, mong mỏi ấy sẽ là hiện thực nếu có những giải pháp căn cơ, bài bản truyền dạy, lan tỏa các giá trị văn hóa Mường cho thế hệ trẻ.