Người lưu truyền mạch nguồn văn hóa Jrai

Tại Hội nghị toàn quốc triển khai công tác văn hóa dân tộc và tuyên dương các già làng, trưởng bản, nghệ nhân, người có uy tín tiêu biểu do Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch tổ chức mới đây, nghệ nhân Rơ Châm Guk (làng Mrông Yố, xã Ia Phí) vinh dự là 1 trong 3 đại biểu của tỉnh Gia Lai được tôn vinh.

Nghệ nhân đa tài

Như bao đứa trẻ lớn lên từ làng, Rơ Châm Guk yêu tiếng cồng, tiếng chiêng và các sinh hoạt văn hóa truyền thống, các lễ hội của cộng đồng. “Ngày xưa ông già mình đánh chiêng, sửa chiêng giỏi lắm” - ông kể.

Từ niềm tự hào về cha, ông học theo rất nhanh và biết đánh chiêng khi mới hơn 10 tuổi. Từ đây, ông bắt đầu học thêm cách tạc tượng, chế tác và diễn tấu nhạc cụ truyền thống, dựng cây nêu…

Nhưng như nghệ nhân Guk thừa nhận thì không gì khó bằng chỉnh chiêng, bởi để chỉnh cho chiêng không bị “méo” tiếng, ngoài đôi tay khéo léo phải có tai nghe chuẩn xác thang âm truyền thống. Đó là lý do người biết diễn tấu cồng chiêng trong làng thì nhiều nhưng người có thể chỉnh chiêng lại khá hiếm hoi.

Rơ Châm Guk luôn tâm huyết với việc gìn giữ di sản văn hóa dân tộc. Ảnh: P.D

Với biệt tài ấy, bằng những dụng cụ đơn sơ như cái dùi gỗ và chiếc búa nhỏ, nghệ nhân 54 tuổi được nhiều người tin tưởng mời đến chỉnh sửa những bộ chiêng bị lạc âm.

Không chỉ trong phạm vi làng, xã, ông còn đi nhiều tỉnh lân cận để giúp phục hồi cao độ và tiếng ngân rền đặc trưng của cồng chiêng. Dù đã có hơn 20 năm kinh nghiệm nhưng khi Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch Gia Lai mở lớp dạy chỉnh chiêng, ông Guk vẫn tích cực tham gia để cập nhật kiến thức mới và chỉnh sửa nhanh hơn, bài bản hơn.

Với sự am hiểu sâu sắc về văn hóa dân tộc, ông trở thành nhân tố khó có thể thiếu trong các hoạt động văn hóa lớn của tỉnh như: Ngày hội Văn hóa các dân tộc tỉnh Gia Lai, Festival Cồng chiêng Tây Nguyên tại Gia Lai, chương trình “Cồng chiêng cuối tuần”, Sắc màu văn hóa… Ông cũng tham gia nhiều hoạt động quảng bá văn hóa - du lịch của Gia Lai tại các tỉnh, thành như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng...

Nhận xét về nghệ nhân Rơ Châm Guk, nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền (Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam), người tâm huyết tham gia xây dựng hồ sơ về cồng chiêng Tây Nguyên trình lên UNESCO để được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đã không ngần ngại thốt lên: “Guk là tài năng hiếm hoi đấy!”.

Nhà nghiên cứu khẳng định, ông không hề quá lời bởi Rơ Châm Guk quả thực là nghệ nhân đa tài khi thuộc tất cả các bài chiêng cổ của dân tộc mình, chỉnh chiêng thiện nghệ theo đúng thang âm truyền thống và chơi cồng chiêng, chơi đàn ting ning cũng rất điêu luyện.

Nỗ lực trao truyền

Cái đáng quý hơn cả ở một nghệ nhân như Rơ Châm Guk là ngoài bảo tồn văn hóa truyền thống, ông còn nỗ lực trao đi những giá trị di sản mà mình đang nắm giữ. Nhiều năm qua, suy tư về sự mai một bản sắc, ông không ngừng hỗ trợ dân làng Mrông Yố tập luyện cồng chiêng, nhất là các bài chiêng cổ của dân tộc.

Năm 2023, ông phối hợp cùng nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền thành lập CLB Cồng chiêng làng Mrông Yố và duy trì việc dạy đánh cồng chiêng, chỉnh chiêng vào các buổi tối tại nhà rông.

Chưa hết, tháng 10-2025, khi được Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THCS Ia Grai (xã Ia Grai) mời về dạy 150 học sinh cách diễn tấu cồng chiêng, ông và nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền tiếp tục phối hợp thành lập tại trường 1 câu lạc bộ cồng chiêng.

Học sinh Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THCS Ia Grai trong một buổi học diễn tấu cồng chiêng với nghệ nhân Rơ Châm Guk. Ảnh: P.D

Đến nay, học sinh nhà trường đã quá quen thuộc với hình ảnh “người thầy” đặc biệt luôn có mặt ở trường vào mỗi chiều thứ Năm và Chủ nhật hằng tuần, bất kể nắng mưa.

Em Rơ Châm Huỳnh Vũ - học sinh lớp 7 (trú làng O Sơr, xã Gào) cho hay: “Ông dạy rất dễ hiểu. Giờ em đã biết chơi các bài chiêng như: Đón khách, Mừng lúa mới, Mừng chiến thắng”.

Còn em Puih Sự (cùng lớp 7) khoe: “Khi em về nhà ở làng Nú (xã Ia Hrung), các thành viên đội chiêng của làng giao cho em đánh thử cùng cả đội và đều khen em tiến bộ. Em muốn học hết các bài chiêng từ ông Guk”.

Với tố chất sẵn có và được sự tận tâm truyền dạy của ông Guk, học sinh nhà trường đã phát huy khả năng diễn tấu cồng chiêng nhuần nhuyễn hơn cả mong đợi.

Thầy Nguyễn Quang Tưởng - Hiệu trưởng nhà trường - vui mừng cho biết, năm học tới trường sẽ tiếp tục mời nghệ nhân Rơ Châm Guk dạy học sinh cách chỉnh chiêng theo thang âm cổ và chơi đàn ting ning.

Gửi cho chúng tôi bức ảnh chụp cùng nghệ nhân Rơ Châm Guk tại sự kiện Ngày Gia Lai tại Hà Nội đầu năm 2026, nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền nhắn nhủ thêm: “Tôi yêu thương cậu ấy không chỉ như người em trai, mà như một báu vật của cồng chiêng Tây Nguyên. Guk là niềm hy vọng trong lưu truyền mạch ngầm di sản ở Mrông Yố nói riêng và Gia Lai nói chung”.