Những rừng trăm năm giữa phố

Hai cây bàng cổ thụ là 2 Cây Di sản Việt Nam với tên gọi "Âm - Dương" hết sức độc đáo tại chùa Tam Thai, Ngũ Hành Sơn. Ảnh: T.S

Những “ốc đảo” thiêng

Buổi trưa đầu hè, nắng như đổ lửa xuống khu vực Liên Chiểu. Trên tuyến Nguyễn Tất Thành nối dài, xe tải, container nối đuôi nhau ầm ào chạy qua. Thế nhưng, chỉ cần đặt chân lên những bậc cấp, bước qua gốc đa đầu đình Trung Sơn, không khí lập tức đổi khác. Mùi lá mục ẩm hòa cùng mùi đất, tiếng chim chóc vọng lại giữa khoảng không mát rượi. Trên cao, những tán cây cổ thụ chụm vào nhau che kín khoảng trời, tách hẳn khu rừng khỏi những xô bồ ngoài phố.

Ngồi phe phẩy chiếc quạt dưới gốc cây, cụ bà Lê Thị Nhân (85 tuổi) chậm rãi nhắc lại “tiểu sử” khu rừng. “Rừng ni là rừng cấm. Xưa răng thì chừ rứa. Không ai dám vô chặt cây hết”, cụ nói. Hơn 3 thế kỷ trước, khi những lớp cư dân đầu tiên đến khai khẩn vùng đất này, họ đã tự đặt ra những điều cấm với khu rừng nằm giữa làng. Đó là, không chặt cây, không lấy cát trắng làm nhà, không chôn cất người chết trong rừng. Đã là con dân Trung Sơn, ai cũng phải gìn giữ quy ước này, chưa một ai dám phá bỏ.

Người Trung Sơn luôn tin rằng, đụng đến rừng là đụng đến phần thiêng của làng. Chính niềm tin ấy đã giúp khu rừng tồn tại qua chiến tranh, qua những giai đoạn thiếu thốn và cả sức ép đô thị hóa. Đặc biệt, năm 2016, khi dự án quy hoạch khu di tích Trung Sơn đưa ra phương án san gạt đồi, người dân trong làng đã phản ứng quyết liệt. Họ không chấp nhận việc ủi đi khu rừng được xem như phần hồn của tiền nhân. Sau nhiều cuộc đối thoại, dự án buộc phải điều chỉnh theo hướng giữ nguyên hiện trạng.

Cách Trung Sơn không xa, ở phía chân đèo Hải Vân, rừng Mỏm Hạc vẫn nằm nép mình giữa sóng biển và khu dân cư đông đúc của làng Nam Ô. Người làng nơi đây gọi đó là “rú cấm”. Từ bao đời nay, dân Nam Ô truyền nhau 2 điều cấm: không chặt cây, không nhặt đá. Không ai nhớ những điều ấy bắt đầu từ khi nào, chỉ biết rằng con cháu sinh ra đã được dặn như vậy.

Nhà nghiên cứu Đặng Dùng, người dành nhiều năm sưu tầm tư liệu về Nam Ô, cho biết từ thời các chúa Nguyễn, khu vực này đã được xem là núi cấm. Chỉ khi dựng đình, dựng miếu, dân làng mới được vào lấy gỗ. Chính những điều cấm đậm màu tâm linh ấy đã thành sợi dây vô hình níu lại một khu rừng ven biển gần như nguyên sơ giữa lòng đô thị.

Ở phía nam thành phố, rừng trên ngọn Thủy Sơn thuộc quần thể Danh thắng Ngũ Hành Sơn lại mang một dáng vẻ khác. Không hoang dã như Mỏm Hạc hay thâm u như rừng làng Trung Sơn, khu rừng trên nền núi đá vôi này giống một “mái nhà xanh” phủ lên các linh tự cổ kính tồn tại hàng trăm năm.

Sau lưng chùa Linh Ứng - Ngũ Hành Sơn, cây đa sộp hơn 600 năm tuổi vẫn tỏa bóng um tùm giữa đá núi khô khốc. Trước sân chùa Tam Thai, 2 cây bàng cổ thụ đứng đối xứng như những nhân chứng già nua lặng lẽ nhìn dòng người lên xuống mỗi ngày. Ông Nguyễn Văn Hiền, Trưởng ban quản lý danh thắng Ngũ Hành Sơn, cho biết phần rừng nơi đây tuy không lớn nhưng lại giữ vai trò như “lõi sinh thái” nâng đỡ toàn bộ không gian di tích. “Rừng còn thì danh thắng mới còn”, ông Hiền nói.

Biến rừng thành tài sản xanh

Nếu trước đây, những khu rừng như Trung Sơn, Mỏm Hạc hay hệ sinh thái rừng ở Ngũ Hành Sơn được giữ chủ yếu bằng lệ làng và niềm tin tâm linh thì nay, trong bối cảnh đô thị hóa và phát triển du lịch, câu chuyện không còn dừng ở việc “giữ cho còn”, mà là làm sao phát huy giá trị những mảng xanh đặc biệt ấy như một phần di sản sống của thành phố.

Ở Trung Sơn, khu rừng vẫn đang trong quá trình hoàn thiện hồ sơ để được xếp hạng di tích cấp thành phố. Theo ngành văn hóa Đà Nẵng, nơi đây hội tụ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng hiếm có, từ đình làng, giếng Chăm cổ đến hàng trăm ngôi mộ nghĩa sĩ và lớp ký ức hình thành suốt hơn 350 năm.

Việc thành phố lựa chọn giữ nguyên hiện trạng thay vì san gạt như phương án từng đưa ra trước đây cho thấy cách tiếp cận đã thay đổi đáng kể. Rừng không còn bị xem là quỹ đất dự phòng giữa đô thị nữa mà bắt đầu được nhìn nhận như một dạng di sản văn hóa - sinh thái cần bảo tồn.

Trong khi đó, ở Nam Ô, hồ sơ đề nghị xếp hạng danh thắng đối với khu vực Mỏm Hạc - ghềnh Nam Ô hiện đã cơ bản hoàn thiện. Đây được xem là bước đi quan trọng để vừa bảo vệ khu rừng ven biển độc đáo, vừa mở ra khả năng khai thác du lịch theo hướng văn hóa - sinh thái.

Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, cho rằng giá trị của Mỏm Hạc vừa nằm ở cảnh quan vừa gắn với chiều sâu lịch sử, văn hóa và hệ thống giai thoại dân gian của vùng đất Nam Ô. Theo ông Thiện, chính những câu chuyện như giai thoại Huyền Trân công chúa, ký ức làng chài hay dấu tích miếu cổ đã tạo nên sức hấp dẫn rất riêng cho khu vực này.

“Nếu được bảo tồn đúng cách, rừng Mỏm Hạc cùng những trầm tích văn hóa quanh Nam Ô sẽ trở thành một “tài sản xanh” vừa giữ hồn làng biển, vừa tạo nguồn giá trị lâu dài cho cộng đồng…, ông Thiện nói.

Theo nhiều nhà nghiên cứu, nếu được xếp hạng danh thắng và quy hoạch bài bản, khu vực ghềnh Nam Ô - Mỏm Hạc hoàn toàn có thể trở thành mô hình du lịch sinh thái - văn hóa đặc trưng của Đà Nẵng. Quan trọng hơn, việc gắn “danh phận” sẽ tạo thêm những cơ sở pháp lý quan trọng trước áp lực đô thị hóa ngày càng lớn ở khu vực ven biển phía tây bắc thành phố.

Trong khi đó, mảng xanh tại danh thắng Ngũ Hành Sơn lại được phát huy theo hướng bảo tồn hệ sinh thái gắn với không gian tâm linh và du lịch di sản. Theo ông Nguyễn Văn Hiền, Trưởng ban quản lý danh thắng Ngũ Hành Sơn, việc bảo vệ hệ cây cổ thụ và rừng cảnh quan không chỉ mang ý nghĩa sinh thái mà còn quyết định trực tiếp đến giá trị của di tích. Chính vì vậy, nhiều năm qua, bên cạnh việc chăm sóc, bảo vệ các Cây Di sản Việt Nam, ban quản lý cũng xác định công tác giữ rừng là nhiệm vụ trọng tâm nhằm duy trì cảnh quan, sinh cảnh tự nhiên, bởi rừng cũng là một “phần hồn” của quần thể.