Phân quyền bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư: Nâng cao chất lượng và hội nhập quốc tế

Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục. Quốc hội đã thông qua Luật Giáo dục đại học sửa đổi năm 2025 và Luật Nhà giáo năm 2025, tạo hành lang pháp lý mới cho sự phát triển của giáo dục đại học Việt Nam.

Một trong những bước đi quan trọng nhất của giai đoạn này là việc ban hành quy định mới về bổ nhiệm chức danh Giáo sư (GS) và Phó Giáo sư (PGS) ở các cơ sở giáo dục đại học và viện nghiên cứu. Đây không phải là một thay đổi mang tính chất hành chính đơn thuần, mà là một quyết sách chiến lược, mang tầm nhìn hệ thống, nhằm kiến tạo động lực phát triển mới cho toàn bộ nền giáo dục đại học nước nhà.

Khi một trường đại học không có quyền tự quyết trong việc lựa chọn những nhà khoa học dẫn dắt chuyên môn của chính mình, nhà trường đó sẽ thiếu đi công cụ quan trọng nhất để thực thi chiến lược phát triển nhân sự. Ảnh: minh họa

Từ kiểm soát tập trung đến phân quyền có trách nhiệm

Trong suốt những thập kỷ qua, mô hình "xét công nhân đạt tiêu chuẩn" chức danh GS, PGS cấp nhà nước đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của nó. Tuy nhiên, trước yêu cầu hội nhập quốc tế sâu rộng và sự đa dạng hóa của các mô hình đại học hiện đại, cơ chế này đã bộc lộ những giới hạn mang tính cấu trúc. Sự tập trung hóa quyền lực xét duyệt không chỉ tạo ra những điểm nghẽn về quy trình mà quan trọng hơn, nó làm suy yếu quyền tự chủ học thuật của các cơ sở giáo dục đại học.

Khi một trường đại học không có quyền tự quyết trong việc lựa chọn những nhà khoa học dẫn dắt chuyên môn của chính mình, nhà trường đó sẽ thiếu đi công cụ quan trọng nhất để thực thi chiến lược phát triển nhân sự. Quy định mới cần được xây dựng trên một triết lý quản trị hoàn toàn khác: chuyển từ sự kiểm soát tập trung sang sự phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình, từ việc vinh danh cá nhân sang việc kiến tạo năng lực của tổ chức.

Quy định này cần đảm bảo quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu trong việc đánh giá và bổ nhiệm những ứng viên phù hợp với nhu cầu phát triển của mình.

Tuy nhiên, quyền lực này không phải là quyền lực tuyệt đối. Bộ Giáo dục và Đào tạo thiết lập khung tiêu chuẩn tối thiểu, quy định tỷ lệ cơ cấu chức danh tối đa theo năng lực của cơ sở, và tăng cường giám sát, thanh tra. Đây là một cơ chế "phanh và kiểm soát" tinh tế, vừa trao quyền, vừa bảo vệ chất lượng. Định hướng này sẽ có tác động mạnh mẽ vào hệ thống giáo dục đại học, có thể kể đến:

Thứ nhất: Kiến tạo động lực phát triển đa dạng

Mỗi trường đại học có một sứ mệnh, tầm nhìn và chiến lược phát triển riêng biệt. Một trường đại học nghiên cứu chuyên sâu sẽ có nhu cầu nhân sự khác với một trường đại học định hướng ứng dụng. Việc trao quyền bổ nhiệm cho các trường cho phép họ chủ động thiết kế các tiêu chí và lựa chọn những nhà khoa học phù hợp nhất với định hướng chiến lược của mình.
Sự linh hoạt này sẽ chấm dứt tình trạng "đồng phục hóa" trong hệ thống, khuyến khích các trường đại học phát triển những thế mạnh đặc thù, tạo ra một hệ sinh thái giáo dục đại học đa dạng, phong phú và có khả năng đáp ứng nhiều nhu cầu khác nhau của xã hội và nền kinh tế.

Thứ hai: Gắn kết chức danh với trách nhiệm thực thi

Quy định mới tạo ra một sự thay đổi căn bản về nhận thức: GS, PGS không còn là những tước hiệu vinh dự mang tính cá nhân, độc lập với nơi công tác, mà là những chức danh nghề nghiệp gắn liền với vị trí việc làm và trách nhiệm cụ thể tại cơ sở giáo dục đại học. Ứng viên phải thể hiện năng lực nghiên cứu khoa học, giảng dạy… có cam kết tiếp tục phát triển chuyên môn tại cơ sở đào tạo.
Sự gắn kết này đảm bảo rằng những người mang chức danh GS, PGS phải là những người đang trực tiếp đóng góp vào sự phát triển của nhà trường, giải quyết triệt để tình trạng "chảy máu chất xám" nội bộ hoặc việc sử dụng chức danh chỉ nhằm mục đích đánh bóng tên tuổi.

Thứ ba: Thúc đẩy năng lực hội nhập quốc tế

Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, việc thu hút các học giả xuất sắc, bao gồm cả các nhà khoa học người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế, là một mệnh lệnh chiến lược. Cơ chế tập trung trước đây với những rào cản hành chính phức tạp đã vô tình cản trở dòng chảy tri thức này.

Bằng việc phân cấp và tiêu chuẩn hóa theo các thước đo quốc tế (công bố Scopus/WoS), quy định mới tạo ra một hành lang thông thoáng, cho phép các trường đại học chủ động mời gọi nhân tài.

Khi các trường có thể tự đánh giá và bổ nhiệm ngay những chuyên gia xuất sắc phù hợp với nhu cầu của mình, chúng ta sẽ kiến tạo được một môi trường học thuật cởi mở, cạnh tranh và hấp dẫn ở tầm vóc quốc tế.

GS.TSKH. Hồ Đắc Lộc

Thứ tư: Chuyển đổi mô hình đánh giá từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm"

Sự thay đổi về quy trình không chỉ là vấn đề thủ tục mà phản ánh một bước tiến trong văn hóa quản trị. Mô hình "hậu kiểm" dựa trên sự công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình sẽ đặt các trường đại học vào vị trí phải tự bảo vệ uy tín học thuật của chính mình.

Khi mọi quyết định bổ nhiệm đều được công khai trên trang thông tin điện tử của trường, khi danh sách hội đồng và lý lịch ứng viên được công bố rộng rãi, sức ép từ sự giám sát của cộng đồng học thuật và xã hội sẽ là công cụ kiểm soát chất lượng hiệu quả nhất, mạnh mẽ hơn bất kỳ quy trình xét duyệt tập trung nào.

Trong bối cảnh phân cấp mạnh mẽ, vai trò của Bộ Giáo dục và Đào tạo không hề suy giảm mà chuyển sang một vị thế cao hơn: từ người trực tiếp "cầm cân nảy mực" sang người kiến tạo luật chơi, thiết lập chuẩn mực và giám sát hệ thống. Bộ cần thiết lập khung tiêu chuẩn tối thiểu về năng lực học thuật, giảng dạy và nghiên cứu, đảm bảo rằng dù phân cấp đến đâu, chất lượng của các GS, PGS Việt Nam vẫn không ngừng được nâng cao.

Thông qua việc quy định tỷ lệ cơ cấu chức danh tối đa, Bộ thực hiện vai trò điều tiết, ngăn chặn tình trạng lạm phát chức danh. Bộ cũng cần thiết lập các cơ chế giám sát chặt chẽ, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý dữ liệu nhà giáo, và kiên quyết xử lý những trường hợp vi phạm liêm chính khoa học.