Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà: Mong đón các anh hùng trở về đất mẹ

Gần 60 năm sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, hành trình đi tìm câu trả lời cho câu hỏi “khu mộ ở đâu?” đang dần hé mở từ những chứng cứ lịch sử, tư liệu được giải mật và ký ức của các nhân chứng. Những kết quả nghiên cứu bước đầu cho thấy có cơ sở để xác định khu vực chôn cất tập thể hàng trăm cán bộ, chiến sĩ và đồng bào hy sinh tại khu vực nay là công viên Lê Thị Riêng, thành phố Hồ Chí Minh.

Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà chủ trì hội thảo. Ảnh: Hoa Lê

Hành trình đi tìm câu trả lời “khu mộ ở đâu?”

Ký ức của mùa Xuân Mậu Thân năm 1968 một lần nữa được tái hiện tại Hội thảo xác minh, kết luận thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ tại khu vực Nghĩa trang Đô Thành (Chí Hòa - Sài Gòn), nay là công viên Lê Thị Riêng, do Ban Chỉ đạo 515 Quốc gia tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh mới đây.

Hành trình tìm kiếm bắt đầu từ những bức ảnh chiến tranh được kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng sưu tầm trong quá trình nghiên cứu tư liệu lịch sử. Trong đó, có bức ảnh của Getty Images ghi lại cảnh một cậu bé đứng bên rãnh mộ chôn tập thể. Từ manh mối ban đầu này, ông tiếp tục phát hiện nhiều hình ảnh khác liên quan đến việc chôn cất tập thể trong chiến dịch Mậu Thân.

Ảnh phục dựng về khu vực nơi nghi vấn có mộ liệt sĩ quanh khu vực Nghĩa địa Chợ Quán và Nghĩa địa Chí Hòa (nay là Công viên Lê Thị Riêng). Ảnh: Bộ Tư lệnh thành phố Hồ Chí Minh cung cấp

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cho biết, từ khoảng năm 2016 - 2017, khi tham gia hỗ trợ xác định vị trí hài cốt liệt sĩ tại sân bay Biên Hòa, ông bắt đầu tập trung nghiên cứu các bức ảnh chiến tranh có liên quan. Qua đối chiếu tư liệu, khảo sát thực địa và so sánh với không ảnh lịch sử, ông xác định khu vực xuất hiện trong các bức ảnh thuộc nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán trước đây, nay là công viên Lê Thị Riêng.

Bước ngoặt quan trọng đến từ một bức ảnh màu do Hãng thông tấn AP chụp ngày 12/2/1968. Dữ liệu lưu kèm bức ảnh thể hiện rõ khu vực từng tồn tại ít nhất ba rãnh mộ tập thể. Trên cơ sở đó, ông Nguyễn Xuân Thắng đã tập hợp hồ sơ, chuyển cho các cơ quan chức năng phục vụ công tác khoanh vùng, xác minh.

Các đại biểu tham dự hội thảo xem phim tài liệu liên quan đến thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ trong thời kỳ kháng chiến. Ảnh: Hoa Lê

Những tư liệu lịch sử sau đó tiếp tục được đối chiếu với lời kể của các nhân chứng từng trực tiếp chứng kiến sự việc. Ông Võ Huy Thịnh nhớ lại, dịp Tết Mậu Thân năm 1968, khi mới 12 tuổi và sinh sống tại khu vực ngã ba Ông Tạ, ông nhiều lần chứng kiến các xe cứu thương đưa thi thể vào nghĩa địa Đô Thành. Theo ký ức của ông, các thi thể được chôn cất tại khu đất thấp phía sau cư xá Bắc Hải. Những thông tin về địa hình, lối đi và vị trí chôn cất sau đó đã được ông cung cấp cho cơ quan chức năng để phục vụ quá trình xác minh.

Một nguồn thông tin quan trọng khác đến từ ông Phan Văn Mưa, người từng tham gia bảo vệ công trường khi xây dựng công viên Lê Thị Riêng năm 1987. Ông cho biết trong quá trình đào hồ nước, công nhân đã phát hiện nhiều hài cốt cùng các di vật như quần áo, dép cao su, băng đạn. Những ký ức và dấu mốc còn nhớ về khu nghĩa địa cũ tiếp tục trở thành nguồn tư liệu hỗ trợ việc đối chiếu thực địa.

Khả năng có ba rãnh mộ tập thể với khoảng 900 liệt sĩ

Phó Cục trưởng Cục Tác chiến, Bộ Tổng tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam, Đại tá Bùi Yên Tĩnh cho biết, quá trình nghiên cứu được thực hiện trên cơ sở thu thập, phân tích các nguồn thông tin liên quan đến việc thu gom thi hài liệt sĩ trong chiến dịch Mậu Thân tại khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn; quá trình giải tỏa nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán để xây dựng công viên Lê Thị Riêng; cũng như các đợt tìm kiếm, quy tập trước đây.

Phó Cục trưởng Cục Tác chiến, Bộ Tổng tham mưu, Đại tá Bùi Yên Tĩnh phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Hoa Lê

Từ việc đối chiếu tư liệu lịch sử, khảo sát hiện trường và lời kể của nhân chứng, nhóm nghiên cứu nhận định có khả năng tồn tại ba rãnh mộ tập thể với khoảng 900 liệt sĩ. Ba vị trí này nằm cạnh Nhà truyền thống, giữa khu trò chơi thiếu nhi và hồ câu cá trong công viên. Trong đó, rãnh mộ có diện tích khoảng 500m², nằm gần hồ câu cá phía sau Nhà truyền thống, được đánh giá có cơ sở lịch sử, khoa học và thực tiễn vững chắc nhất. Hai vị trí còn lại sẽ tiếp tục được nghiên cứu, mở rộng xác minh trên cơ sở kết quả tìm kiếm tại rãnh mộ đầu tiên.

Khu vực có thể là các rãnh chôn tập thể liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng. Nguồn: Ban chỉ đạo 515 thành phố Hồ Chí Minh

Theo Phó Chính ủy Quân khu 7, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 Quân khu 7, Thiếu tướng Trần Chí Tâm, việc xác định các vị trí nghi có rãnh mộ với diện tích từ 500 - 1.200m² là kết quả của quá trình nghiên cứu, khảo sát công phu, dựa trên nhiều căn cứ khoa học. Số lượng cán bộ, chiến sĩ có thể được chôn cất tại đây là rất lớn. Sau gần 60 năm, toàn bộ địa hình và vật địa khu vực đã thay đổi, vì vậy việc tìm kiếm, quy tập phải được tiến hành hết sức thận trọng, khoa học, tránh nóng vội.

Chính ủy Bộ Tư lệnh thành phố Hồ Chí Minh, Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung cho rằng, công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là mệnh lệnh từ trái tim. Kết quả đạt được hôm nay có sự đóng góp quan trọng của các lực lượng chức năng, nhân chứng lịch sử, cơ quan báo chí và người dân.

Nhiều người từng chứng kiến việc chôn cất các liệt sĩ tại khu vực nay là công viên Lê Thị Riêng đã cung cấp những thông tin có giá trị, giúp đối chiếu, kiểm chứng dữ liệu. Sự chung tay ấy không chỉ hỗ trợ quá trình tìm kiếm mà còn lan tỏa sâu rộng đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, tinh thần tri ân đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc.

Khẩn trương hoàn thiện phương án khảo sát thực địa

Phát biểu tại hội thảo, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh đây là hội thảo có ý nghĩa đặc biệt, bởi lần đầu tiên nhiều nguồn tư liệu quý cùng những ký ức của nhân chứng lịch sử, cựu chiến binh được tập hợp, đối chiếu và kiểm chứng sau gần 60 năm. Những thông tin này tiếp thêm niềm tin và động lực để thực hiện nhiệm vụ thiêng liêng là tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ còn nằm lại trên chiến trường xưa.

Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Hoa Lê

“Chúng ta đang thực hiện những ngày tháng cao điểm của Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Mỗi thông tin được kiểm chứng, mỗi tư liệu được đối chiếu, mỗi ký ức được nhắc lại hôm nay đều mang ý nghĩa đặc biệt để mong được đón các anh hùng trở về cùng đất mẹ và đồng đội”, Phó Thủ tướng xúc động chia sẻ.

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: Hoa Lê

Phó Thủ tướng cho biết, các nguồn tài liệu lưu trữ trong nước và nước ngoài, kết quả khảo sát thực địa cùng lời kể của nhân chứng đã được đối chiếu từ nhiều nguồn độc lập. Trên cơ sở đó, các cơ quan chức năng thống nhất nhận định có đủ căn cứ lịch sử, khoa học và thực tiễn để xác định với độ tin cậy cao khu vực chôn cất tập thể cán bộ, chiến sĩ và đồng bào hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 tại khu vực nay là công viên Lê Thị Riêng.

Nhấn mạnh yêu cầu khẩn trương triển khai các bước tiếp theo, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đề nghị UBND thành phố Hồ Chí Minh sớm hoàn thiện phương án khảo sát thực địa, tổ chức khai quật, tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ. Chậm nhất vào đầu tháng 7, các công việc chuẩn bị phải hoàn tất để triển khai khai quật. Quá trình thực hiện, cần bảo đảm hài hòa với cảnh quan đô thị, đồng thời gìn giữ, bảo quản tốt các di vật và dấu tích lịch sử nếu được phát hiện.