'Phủ xanh' không gian mạng bằng năng lực dẫn dắt tư tưởng của báo chí, văn hóa và hệ sinh thái số - Bài 1: Không thờ ơ trước chiến tuyến nhận thức, tư tưởng trên không gian mạng

Ngồi đối diện tôi tại phòng chờ của một cơ quan công an xã là một người phụ nữ trạc tuổi ngũ tuần. Chị vừa làm xong đơn trình báo. Hai bàn tay đan chặt vào nhau tấy đỏ. Đôi mắt thẫn thờ nhìn chằm chằm vào màn hình chiếc điện thoại đã tối đen. Hôm đó là một buổi tối cuối năm, chị nhận được cuộc gọi video từ tài khoản mạng xã hội của đứa cháu ruột. Hình ảnh hiện lên đúng là khuôn mặt cháu, giọng nói cũng đúng của cháu. Giọng nói cất lên chân thực với sự cầu cứu gấp gáp. Mọi thứ diễn ra rất nhanh, không kịp suy nghĩ nhiều, lúc đó chị chỉ nghĩ là phải giúp cháu ngay. Một cú chạm tay chuyển khoản hoàn tất. Vài phút sau, khi bình tĩnh gọi lại bằng số điện thoại thông thường, chị mới phát hiện sự thật cay đắng.

Chị nghẹn giọng, sự day dứt tuôn trào không hẳn vì xót xa số tiền tích cóp: “Chính những thứ tưởng là chắc chắn lại làm mình mất cảnh giác. Không thể tin hoàn toàn vào hình ảnh và giọng nói trên mạng nữa. Chỉ cần chậm lại vài phút, có lẽ tôi đã không chuyển tiền”. Giọt nước mắt của chị chốt lại bằng một câu nói ám ảnh tâm trí những người làm công tác tư tưởng: “Điều đáng sợ hơn mất tiền là niềm tin bị lợi dụng”.

Ảo nhưng hậu quả thật khi niềm tin bị đánh cắp

Tháng 4 năm 2026, dư luận bàng hoàng khi lực lượng chức năng triệt phá một đường dây lừa đảo công nghệ cao xuyên quốc gia. Chỉ trong vòng 20 ngày ngắn ngủi, hơn 5.000 người đã sập bẫy với số tiền bị chiếm đoạt lên tới trên 15 tỷ đồng. Ở một diễn biến khác, tại Bắc Ninh, một nhóm đối tượng bị khởi tố vì lừa đảo chiếm đoạt khoảng 50 tỷ đồng thông qua việc hack hàng loạt tài khoản mạng xã hội. Chúng theo dõi các phiên livestream bán hàng, lấy số điện thoại khách hàng, sau đó giả danh người bán để gửi link, dụ người dùng điền thông tin, từ đó chiếm tài khoản mạng xã hội.

Hậu quả vật chất đo đếm được bằng những con số khổng lồ. Nhưng sự xói mòn về tinh thần, về cấu trúc gắn kết cộng đồng thì không một thiết bị nào đo đếm nổi. Công nghệ deepfake, trí tuệ nhân tạo và những kịch bản thao túng tâm lý tinh vi đã tước đoạt đi thứ quý giá nhất của xã hội loài người: Khả năng xác thực sự thật. Tội phạm mạng không chỉ đánh cắp một chuỗi mật khẩu hay bẻ khóa một phần mềm. Chúng đánh thẳng vào tâm lý đám đông, sự thiếu kiểm soát cảm xúc, thiếu tư duy phản biện, ưu tiên tốc độ hơn kiểm chứng của con người. Điều khó lấy lại nhất không phải là tiền, mà là niềm tin.

Hình thái đấu tranh thời bình hôm nay đã mang một gương mặt hoàn toàn khác. Không gian mạng đã trở thành môi trường tái cấu trúc ý thức xã hội. Ở đó, ranh giới giữa đời thực và thế giới ảo đã bị xóa nhòa. Một bài viết xuyên tạc, một hình ảnh cắt ghép không chỉ tồn tại trên màn hình vô tri. Nó đi thẳng vào tài khoản, vào danh dự, vào tâm lý người dùng, vào tâm trạng xã hội và sâu hơn, vào niềm tin của con người trước thật - giả, đúng - sai, chính thống - xuyên tạc.

Nhìn từ lăng kính an ninh quốc gia, những hiện tượng trên là một lời cảnh báo lạnh người. Đừng lầm tưởng những thủ đoạn thao túng tâm lý, công nghệ deepfake chỉ dừng lại ở việc lừa gạt tài chính cá nhân. Khi tội phạm có thể dùng AI để giả mạo danh tính, thao túng các quan hệ xã hội thật, thì các thế lực thù địch cũng đang dùng chính những công nghệ ấy để "hack" niềm tin chính trị của cả một cộng đồng. Chúng mượn cớ phòng chống tham nhũng, khoét sâu vào những quyết sách nhạy cảm như cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy, sắp xếp lại giang sơn để gieo rắc thuyết âm mưu. Mục tiêu cuối cùng không nằm ở vài bài đăng, mà hướng thẳng tới việc làm xói mòn nền tảng tư tưởng, bóp méo sự thật và phá vỡ khối đồng thuận xã hội.

Không gian mạng là nơi các máy tính trao đổi dữ liệu, thông tin. Ảnh minh họa

Từ sự thụ động chống đỡ đến nguy cơ đánh mất thế trận

Đấu tranh tư tưởng chưa bao giờ là một cuộc dạo chơi. Ngày nay, sự dối trá được công nghệ AI thao túng tâm lý đang có tốc độ thâm nhập vào quần chúng nhanh hơn sự thật gấp nhiều lần.

Nhìn thẳng vào thực tế, chúng ta đang đối diện với một nghịch lý: Chúng ta nắm trong tay chân lý, có tính chính danh và một hệ thống chính trị vững chắc; nhưng đôi khi, một thông cáo báo chí chính thống lại phải chật vật chạy theo sau một luồng tin đồn thất thiệt. Một bài viết ẩn danh, mập mờ được đóng gói bằng sự giật gân lại dễ dàng đánh gục lý trí của đám đông nhanh hơn một bài phân tích chính sách chuẩn mực.

Bởi lẽ, phản xạ tự nhiên của chúng ta trong một thời gian dài dường như nghiêng về chống đỡ nhiều hơn là kiến tạo. Chúng ta đợi tin giả bùng phát, dư luận nổi sóng rồi mới tất tả đi gỡ bỏ, xử phạt và tổ chức lực lượng phản bác. Sự thụ động chạy theo xử lý hậu quả ấy chính là khoảng trống rủi ro đã được Đảng ta nhìn thấu. Thẳng thắn tự soi chiếu chặng đường đã qua, văn kiện đại hội cao nhất của Đảng chỉ rõ một trong những điểm nghẽn kìm hãm mặt trận tư tưởng chính là việc "vẫn còn mất cảnh giác trước âm mưu, hoạt động chống phá của các thế lực thù địch; công tác đấu tranh, bảo đảm an toàn, an ninh mạng còn gặp nhiều khó khăn, thách thức"[1].

Sự thụ động và phản ứng chậm chạp ấy chính là kẽ hở tử huyệt. V.I. Lênin từng cảnh báo: Trong đấu tranh tư tưởng, không bao giờ có chỗ cho sự trung lập hay nhượng bộ. Đứng im trên mặt trận truyền thông số đồng nghĩa với việc giao nộp trận địa ý thức của nhân dân cho đối phương định đoạt. Khi chúng ta chưa kịp định nghĩa sự thật, kẻ xấu đã kịp cấy ghép sự hoang mang vào tâm trí con người. Nhận diện sự khốc liệt của chiến tuyến này đòi hỏi một cuộc cách mạng về nhận thức trước khi bàn đến các giải pháp kỹ thuật hay hành chính.

Tư tưởng phải đi trước mở đường

Phản xạ thụ động chạy theo tin đồn chính là kẽ hở tử huyệt trên mặt trận ý thức hệ. Chúng ta không thể giữ một trận địa khi luôn để đối phương “nổ súng” trước. Đứng trước thực trạng đó, lối mòn của sự thụ động đã bị phá vỡ khi Quy định số 19-QĐ/TW ra đời. Dưới nhãn quan của những người làm công tác tư tưởng, đây không đơn thuần là một văn bản quy phạm nội bộ, mà thực sự là một "bộ tư lệnh" về nhận thức, mang theo một mệnh lệnh hành động: "Công tác chính trị, tư tưởng là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu trong công tác xây dựng Đảng; phải giữ vững nguyên tắc và không ngừng đổi mới, sáng tạo, nâng cao hiệu lực, hiệu quả, bảo đảm vai trò đi trước, mở đường, dẫn dắt, chỉ đạo thực tiễn"[2].

Lời giải cho cuộc chiến không gian mạng nằm ngay ở cụm từ "đi trước, mở đường, dẫn dắt, chỉ đạo". Bảo vệ nền tảng tư tưởng theo tinh thần mới của Đảng không chỉ là tổ chức lực lượng đi xóa một bài viết xấu độc, mà là kiến tạo lại năng lực dẫn dắt nhận thức của toàn xã hội. Chừng nào chúng ta chưa định nghĩa được vấn đề trước trên không gian số, chừng đó chúng ta còn nhường sân chơi cho đối phương định hướng dư luận.

Lý luận soi đường, nhưng thực tiễn sống động luôn là bộ lọc khắc nghiệt nhất. Hãy nhìn vào cuộc cách mạng sắp xếp, tinh gọn bộ máy đã và đang diễn ra trên khắp cả nước. Đây là một chủ đề cực kỳ nhạy cảm, dễ chạm đến lợi ích cá nhân và là "mồi ngon" để các thế lực phản động xuyên tạc, bóp méo nhằm chia rẽ nội bộ. Văn kiện đại hội cao nhất của Đảng đã tự hào khẳng định việc tinh gọn bộ máy của chúng ta "thực sự là cuộc cách mạng sắp xếp lại giang sơn"[3]. Nhưng để "sắp xếp lại giang sơn" thì bài toán đặt ra không chỉ nằm ở những tờ trình hay con số cơ học.

Trong một chuyến công tác đi dọc dải đất miền Trung nắng gió, tôi thấu hiểu sự phức tạp của địa bàn Quân khu 4. Giữa năm 2025, cùng với toàn quân, Quân khu tiến hành một nhiệm vụ lịch sử: Sáp nhập và tổ chức lại Bộ CHQS tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị, đồng thời thành lập mới các Ban Chỉ huy Phòng thủ khu vực. Việc hợp nhất hai cơ quan quân sự cấp tỉnh không phải là phép cộng đơn giản. Nó đụng chạm trực tiếp đến tâm tư, vị trí công tác, lộ trình thăng tiến và cả mâm cơm gia đình của hàng ngàn cán bộ sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp. Nếu không có thông tin định hướng tư tưởng rõ ràng, chuẩn xác trong thời khắc chuyển giao nhạy cảm này, mạng xã hội sẽ lập tức tràn vào lấp đầy bằng những sự giật gân, câu view như “hợp nhất” hay "thanh trừng vây cánh".

Đứng trước những vấn đề nổi cộm đó, Bộ Tư lệnh Quân khu 4 đã không ngồi trong phòng họp để ban hành những mệnh lệnh khô cứng. Các đồng chí lãnh đạo, chỉ huy và hàng loạt đoàn công tác đã trực tiếp xuống bám sát địa bàn. Họ ngồi lại với từng đơn vị, lắng nghe tiếng lòng của bộ đội, nhất là đội ngũ sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp để tháo gỡ từng băn khoăn nhỏ nhất. Trước hết, tổ chức đảng, tổ chức chỉ huy được kiện toàn. Quy chế lãnh đạo được hoàn thiện song hành cùng việc giải quyết chế độ chính sách một cách công khai, minh bạch, không để nảy sinh mầm mống tiêu cực hay khiếu kiện nào.

Một cán bộ chỉ huy từng trực tiếp bám nắm địa bàn những ngày sáp nhập ấy đã tâm sự với tôi: “Súng đạn có thể kiểm kê, nhưng tâm tư con người thì không thể đong đếm. Chỉ khi quyền lợi của anh em được giải quyết thấu tình đạt lý, tổ chức đảng đứng ra bảo lãnh cho niềm tin, thì những thuyết âm mưu trên mạng mới tự khắc tiêu tan”. Trải nghiệm từ mô hình Quân khu 4 chứng minh một chân lý: Một bộ máy có thể tinh gọn về hình thức bằng quyết định hành chính, nhưng nó chỉ thực sự sống và chiến đấu được khi đạt sự đồng thuận tuyệt đối về nhận thức. Ở đó, công tác chính trị, tư tưởng thực sự đã "đi trước, mở đường". Khi đã làm tốt và kịp thời, thì coi như ta đã lấp kín mọi kẽ hở xuyên tạc trên không gian mạng bằng chính sự yên ấm, minh bạch từ trong đời thực. Khi tư tưởng đã thông thì mọi đòn tấn công thâm độc từ thế giới ảo đều trở nên vô nghĩa.

Không “quân sự hóa” không gian số nhưng phải xác lập chiến tuyến

Ghi nhận những bước chuyển mình quyết liệt ấy, song đôi lúc vẫn có những quan điểm e ngại cất lên. Có ý kiến cho rằng, việc gọi không gian mạng là "chiến tuyến", là "mặt trận" sẽ dẫn đến xu hướng “căng thẳng hóa”, "quân sự hóa" đời sống số, làm thui chột sự phản biện tự nhiên và kìm hãm sự phát triển của công nghệ.

Lập luận ấy thoạt nghe có vẻ đề cao sự tự do, nhưng thực chất lại đang bỏ qua một quy luật sinh tồn của công tác tư tưởng. Chúng ta hoàn toàn không “quân sự hóa” không gian mạng. Đảng và Nhà nước ta luôn tôn trọng sự tự do biểu đạt, tự do giao tiếp và khuyến khích những tiếng nói phản biện tâm huyết xây dựng đất nước. Nhưng, chúng ta buộc phải xác lập chiến tuyến khi các thủ đoạn thao túng số đang trực tiếp bẻ cong sự thật, làm xói mòn niềm tin chính trị, chia rẽ khối đại đoàn kết và ngấm ngầm phá hoại các quyết sách chiến lược của quốc gia. Khi ấy, đó không còn là sự khác biệt về quan điểm, mà thực sự là một cuộc đấu tranh sinh tồn.

Nhận diện sự khốc liệt của chiến tuyến mới chỉ là bước khởi đầu của tư duy. Trận địa đã mở, lực lượng đã sẵn sàng, nhưng một câu hỏi hệ trọng hơn rất nhiều đang chặn ngang trước mặt những người làm công tác tư tưởng: Chân lý thuộc về chúng ta, sức mạnh hệ thống thuộc về chúng ta, nhưng vì sao đôi lúc cái đúng vẫn đang vất vả cạnh tranh sức ảnh hưởng với luồng tin đồn?

[1] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, H.2026, tr. 69.

[2] Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Quy định số 19-QD/TW ngày 8/4/2026 về công tác chính trị, tư tưởng trong Đảng, tr.2.

[3] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, H.2026, tr. 62.