'Rùng mình' trước những tiên đoán đang dần thành sự thật của Stephen Hawking

Trước khi nhắm mắt xuôi tay vào tháng 3/2018, thiên tài vật lý người Anh Stephen Hawking đã dành trọn những năm tháng cuối đời để phát đi những lời cảnh báo đanh thép về vận mệnh của nhân loại.

Đến nay, nhìn lại chặng đường đã qua, giới khoa học không khỏi giật mình khi nhận ra những gì ông dự đoán đang dẫn trở thành sự thật với tốc độ đáng báo động.

Lời gan ruột của vị thiên tài quá cố

Trong suốt một thập kỷ trước khi qua đời, Stephen Hawking đã liên tục đưa ra những thông điệp cảnh báo mang tính hệ thống, thông qua các bài diễn thuyết và trong cuốn sách cuối cùng của ông - Brief Answers to the Big Questions (tạm dịch: Trả lời ngắn gọn những câu hỏi lớn).

Cuốn sách có trích dẫn bài phát biểu của ông tại Hội Hoàng gia London năm 2017. Trong đó, thiên tài vật lý quá cố từng gây sốc khi tuyên bố nhân loại chỉ còn khoảng 100 năm để rời khỏi Trái Đất nếu không muốn đối mặt với họa diệt vong.

Stephen Hawking đã dành trọn những năm tháng cuối đời để phát đi những lời cảnh báo đanh thép về vận mệnh của nhân loại. Ảnh: Frederick M. Brown/Getty Images

Không lâu sau đó, tại Hội nghị Thượng đỉnh Web Tencent tại Bắc Kinh (Trung Quốc), ông nới rộng khoảng thời gian này lên 600 năm, đồng thời cảnh báo sự bùng nổ dân số và mức tiêu thụ năng lượng vô tội vạ sẽ biến hành tinh xanh thành "một quả cầu lửa khổng lồ".

Dù các mốc thời gian có sự thay đổi tùy thuộc vào nhiều biến số, luận điểm cốt lõi của Stephen Hawking vẫn bất di bất dịch. Ông gói gọn tầm nhìn của mình bằng câu ngạn ngữ kinh điển: "Về lâu dài, loài người không nên bỏ tất cả trứng vào một giỏ, hay sinh sống trên một hành tinh duy nhất. Tôi chỉ hy vọng chúng ta có thể giữ cho chiếc giỏ không bị rơi trước thời điểm đó".

Vào thời điểm năm 2018, lời kêu gọi di cư sang các hành tinh khác của ông Hawking bị không ít người xem là sự lo xa thái quá, thậm chí là lập dị. Thế nhưng, cục diện thế giới hiện tại đang chứng minh điều ngược lại.

Khủng hoảng khí hậu và "báo động đỏ" từ AI

Ông Hawking không đưa ra những lời tiên tri dựa trên cảm tính. Ông trực tiếp chỉ mặt gọi tên các mối đe dọa hiện hữu: biến đổi khí hậu, chiến tranh hạt nhân, dịch bệnh toàn cầu, vũ khí sinh học và đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI).

Ông gọi đây là những sự kiện "xác suất thấp nhưng tác động cực cao" - thứ có thể không xuất hiện trên bảng tin mỗi ngày, nhưng một khi xảy ra sẽ xóa sổ cả một nền văn minh.

Thiên tài vật lý quá cố từng gây sốc khi tuyên bố nhân loại chỉ còn khoảng 100 năm để rời khỏi Trái Đất nếu không muốn đối mặt với họa diệt vong. Ảnh: Jemal Countess/Getty Images

Nhìn vào bức tranh toàn cầu hiện tại, những lời cảnh báo năm xưa đang trở thành thực tế khốc liệt. Về khí hậu, ông Hawking từng cảnh báo Trái Đất có thể đi vào điểm đảo chiều không thể cứu vãn và biến thành một "Sao Kim thứ hai" với nhiệt độ lên tới 250°C và mưa axit.

Thực tế ghi nhận năm 2024 đã đi vào lịch sử khi trở thành năm đầu tiên nhiệt độ trung bình toàn cầu vượt ngưỡng ranh giới 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Nồng độ CO2 trong khí quyển chạm mốc 422 ppm - mức cao nhất mà Trái Đất từng chứng kiến trong suốt 3 triệu năm qua.

Về AI, Stephen Hawking từ năm 2017 từng nhận định việc phát triển công nghệ này có thể là sự kiện lớn nhất, nhưng cũng có thể là tồi tệ nhất trong lịch sử văn minh nhân loại. "Thần đèn đã ra khỏi chai. Tôi e rằng AI có thể sẽ thay thế hoàn toàn con người", ông thẳng thắn đưa ra cảnh báo.

Đến nay, nỗi sợ đó không còn là giả tưởng. Báo cáo An toàn AI Quốc tế mới nhất do Giáo sư đoạt giải Turing Yoshua Bengio chủ trì, với sự tham gia của hơn 100 chuyên gia hàng đầu thế giới, đã đưa ra kết luận đồng nhất: Năng lực của AI đang phát triển nhanh hơn hệ thống hành lang pháp lý và các biện pháp kiểm soát an toàn rất nhiều lần.

"Đồng hồ An toàn AI" của Viện Phát triển Quản lý Quốc tế (IMD) đã liên tục nhảy vọt từ mức 29 phút tiến sát về mức 18 phút trước nửa đêm - một sự tăng tốc chóng mặt nằm ngoài mọi dự liệu.

Stephen Hawking từ năm 2017 từng nhận định việc phát triển AI có thể là sự kiện lớn nhất, nhưng cũng có thể là tồi tệ nhất trong lịch sử văn minh nhân loại. Tranh minh họa: deepdreamgenerator

Bên cạnh đó, các tiền đề mang tính ổn định như tình hình địa chính trị toàn cầu hay năng lực phòng ngừa an ninh sinh học trước các mầm bệnh biến đổi gen đều đang có dấu hiệu suy yếu rõ rệt so với thời điểm năm 2018.

Điểm sáng duy nhất nằm ở công tác phòng thủ hành tinh. Sau khi sứ mệnh DART năm 2022 của NASA thành công trong việc dùng tàu vũ trụ để làm chệch hướng tiểu hành tinh, nhân loại mới có thêm một chút tự tin trước các mối đe dọa ngoài không gian.

Nhưng chừng đó là chưa đủ để bù đắp cho những rủi ro nội tại đang bủa vây Trái Đất.

Bài toán xác suất và tấm "lá chắn sinh tồn"

Điều đặc biệt từ những tiên đoán của Stephen Hawking nằm ở chỗ bản chất của chúng là những bài toán xác suất thuần túy dưới góc nhìn của một nhà khoa học.

Ông không khẳng định một thảm họa đơn lẻ sẽ ngay lập tức hủy diệt nhân loại vào nay mai, mà chỉ muốn nhấn mạnh rằng: Nhân loại không thể vừa đối mặt với khủng hoảng khí hậu, bóng ma hạt nhân, hiểm họa vũ khí sinh học, sự bùng nổ mất kiểm soát của AI, lại vừa đánh cược toàn bộ vận mệnh của mình trên một thiên thạch duy nhất chạy quanh Mặt Trời.

Nếu tách riêng, con người có thể vượt qua từng cuộc khủng hoảng. Nhưng nếu xếp chồng tất cả các nguy cơ đó lên nhau, năm này qua năm khác, thì tỷ lệ sống sót của một chủng loài "độc canh hành tinh" sẽ giảm dần theo từng thập kỷ.

Bản chất những tiên đoán của Stephen Hawking là những bài toán xác suất thuần túy dưới góc nhìn của một nhà khoa học. Ảnh: Platon

Chính vì vậy, ý tưởng biến con người thành một loài sống ở đa hành tinh hiện không còn là "thú vui ngốn tiền" của các tỷ phú công nghệ hay chất liệu cho các bộ phim khoa học viễn tưởng. Nó đang được nhìn nhận một cách nghiêm túc bởi các nhà nghiên cứu rủi ro và các chuyên gia an ninh toàn cầu như một gói bảo hiểm sinh tồn bắt buộc.

Nếu thế giới bình yên, một nền văn minh đa hành tinh là biểu tượng của sự thịnh vượng và xa xỉ. Nhưng nếu một trong các rủi ro cốt lõi vượt tầm kiểm soát, đó sẽ là chiếc phao cứu sinh duy nhất để câu chuyện của nhân loại được viết tiếp.

Stephen Hawking đã nhìn ra bài toán này từ một thập kỷ trước. Vào thời điểm đó, người ta nghĩ ông đang bi kịch hóa vấn đề. Nhưng ở thời điểm hiện tại, rõ ràng vị thiên tài này chỉ là người tính trước các con số và nhìn thấy tương lai sớm hơn phần còn lại của thế giới mà thôi.