Sáp nhập hơn 89.500 thôn, tổ dân phố: Tinh gọn bộ máy và phân bổ ngân sách ra sao?

Theo Bộ Nội vụ, việc rà soát, xây dựng phương án sắp xếp thôn, tổ dân phố phải hoàn thành trong năm 2026. Mục tiêu không chỉ là giảm đầu mối quản lý mà còn tạo dư địa tiết kiệm ngân sách, cơ cấu lại đội ngũ không chuyên trách ở cơ sở và nâng hiệu quả quản trị sau sáp nhập đơn vị hành chính cấp xã.

Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các tỉnh, thành hoàn thành đề án sắp xếp thôn, tổ dân phố trước 30/6. Hình ảnh: VNEconomy

Sáp nhập thôn, tổ dân phố: Từ hơn 136.000 xuống còn khoảng 89.500

Theo số liệu của Bộ Nội vụ, nếu như năm 2015 cả nước có hơn 136.000 thôn, tổ dân phố thì đến nay con số này còn khoảng 89.574 đơn vị. Tuy nhiên, sau các đợt sáp nhập xã vừa qua, số lượng đầu mối ở cấp cơ sở lại đứng trước áp lực tăng mạnh.

Bộ Nội vụ vì vậy đang xây dựng nghị định mới để tiếp tục sắp xếp hệ thống thôn, tổ dân phố trên phạm vi toàn quốc.

Tiêu chí sáp nhập thôn, tổ dân phố không áp dụng đồng loạt

Một trong những thay đổi đáng chú ý là tiêu chí quy mô hộ dân sẽ được thiết kế riêng theo từng vùng miền thay vì áp dụng thống nhất như trước.

Theo dự thảo mới:

- Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh dự kiến yêu cầu thôn phải có tối thiểu 500 hộ dân, tổ dân phố từ 700 hộ;

- Vùng trung du, miền núi phía Bắc có thể áp dụng mức thấp hơn, khoảng 150 hộ với thôn và 300 hộ với tổ dân phố;

- Các khu vực đồng bằng và đô thị lớn sẽ áp dụng tiêu chuẩn cao hơn do mật độ dân cư tập trung.

Ngoài yếu tố dân số, việc sáp nhập còn phải bảo đảm tính liền kề địa lý, thuận lợi giao thông, ổn định đời sống cộng đồng và phù hợp yếu tố lịch sử, văn hóa, phong tục tập quán.

Điều này đặc biệt quan trọng với các khu vực miền núi, biên giới hoặc nơi có đông đồng bào dân tộc thiểu số. Nhiều thôn bản dù quy mô nhỏ nhưng vẫn có thể được giữ nguyên để tránh phá vỡ cấu trúc cộng đồng truyền thống.

Theo quy định hiện hành tại Thông tư 14/2018 của Bộ Nội vụ, thôn ở khu vực đồng bằng thường phải đạt khoảng 300 hộ dân, trong khi tổ dân phố ở đô thị khoảng 500 hộ trở lên. Tuy nhiên, các địa phương có thể điều chỉnh linh hoạt tùy điều kiện thực tế.

Sáp nhập thôn, tổ dân phố - Áp lực lớn với đội ngũ không chuyên trách

Phía sau bài toán giảm đầu mối là vấn đề nhân sự ở cơ sở. Hiện cả nước có hàng trăm nghìn người hoạt động không chuyên trách tại thôn, tổ dân phố, bao gồm: trưởng thôn/tổ trưởng tổ dân phố, bí thư chi bộ, trưởng ban công tác mặt trận, các chức danh hỗ trợ khác.

Sau sáp nhập, số lượng tổ trưởng, tổ phó và trưởng thôn sẽ giảm đáng kể. Tuy nhiên, địa bàn quản lý của mỗi đơn vị mới lại rộng hơn trước, kéo theo áp lực công việc lớn hơn.

Bộ Nội vụ cho biết đang nghiên cứu chính sách dành cho lực lượng dôi dư cũng như cơ chế phụ cấp phù hợp với quy mô quản lý mới.

Một trong những vấn đề được quan tâm nhất hiện nay là nguồn kinh phí chi trả phụ cấp cho đội ngũ này sẽ được bố trí ra sao.

Nguồn kinh phí chi trả phụ cấp lấy từ đâu?

Theo Nghị định 33/2023/NĐ-CP, kinh phí chi trả cho trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố và các chức danh không chuyên trách ở cơ sở hiện được thực hiện theo cơ chế khoán quỹ phụ cấp từ ngân sách nhà nước.

Mỗi thôn hoặc tổ dân phố được phân bổ quỹ phụ cấp tương đương:

- 4,5 lần mức lương cơ sở với địa bàn thông thường;

- 6 lần mức lương cơ sở với khu vực đông dân cư, biên giới, hải đảo hoặc địa bàn trọng điểm.

Với mức lương cơ sở hiện nay là 2,34 triệu đồng/tháng, quỹ phụ cấp cho mỗi thôn, tổ dân phố dao động khoảng hơn 10,5 triệu đồng/tháng đến hơn 14 triệu đồng/tháng.

Khoản kinh phí này không chi cho riêng một cá nhân mà được phân bổ cho nhiều chức danh cùng lúc.

Nguồn chi chủ yếu được bảo đảm từ: ngân sách Trung ương, ngân sách địa phương và quỹ cải cách tiền lương còn dư.

Việc sáp nhập thôn, tổ dân phố được kỳ vọng giúp giảm chi thường xuyên và tinh gọn bộ máy ở cấp cơ sở. Tuy nhiên, đây không đơn thuần là phép cộng trừ về ngân sách hay số lượng đầu mối hành chính.

Bởi phía sau mỗi thôn xóm là một cộng đồng dân cư với lịch sử, tập quán và cấu trúc xã hội riêng. Việc hợp nhất quá nhanh hoặc cơ học có thể tạo ra xáo trộn trong quản lý, ảnh hưởng sự gắn kết cộng đồng và phát sinh nhiều vấn đề xã hội ở cơ sở.

Do đó, bài toán lớn nhất hiện nay không chỉ là giảm bao nhiêu tổ dân phố hay tiết kiệm bao nhiêu ngân sách, mà là làm sao xây dựng được một mô hình quản trị cơ sở tinh gọn nhưng vẫn đủ gần dân, đủ linh hoạt và phù hợp với đặc thù từng địa phương trong giai đoạn mới.

Nguồn: Tổng hợp