Tiếng chiêng, goong lu ngân vang học đường vùng biên

Giữa sân trường vùng biên giới Tuy Đức (Lâm Đồng), tiếng chiêng, tiếng đàn đá (goong lu) M’nông vang lên như nhịp nối của ký ức và hiện tại, được thắp lửa từ những con người tâm huyết với văn hóa dân tộc.

Hoạt động giảng dạy chiêng, đàn đá cho học sinh đang được triển khai tại Trường Tiểu học và THCS Lý Tự Trọng; Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú THCS - THPT Tuy Đức và Trường THCS Quang Trung (xã Tuy Đức).

Những buổi học không đơn thuần là buổi hướng dẫn kỹ năng chơi nhạc cụ truyền thống mà còn là hành trình truyền lửa văn hóa, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về nguồn cội của dân tộc mình.

Ngày cuối tuần, Khu Ký túc xá Trường Phổ thông dân tộc nội trú THCS - THPT Tuy Đức rộn ràng tiếng chiêng, đàn đá và nhịp múa xoang.

Gần 200 học sinh tập trung tại khoảng sân rộng, chăm chú lắng nghe các nghệ nhân hướng dẫn kỹ thuật biểu diễn các loại hình văn hóa truyền thống.

Ông Điểu Hùng, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Tuy Đức (ngồi giữa)

Tham gia lớp học đặc biệt này có ông Điểu Hùng, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Tuy Đức.

Không chỉ cho mượn bộ chiêng quý của gia đình, ông Hùng còn trực tiếp đứng lớp, tận tình hướng dẫn học sinh về những giá trị đặc sắc của không gian văn hóa Tây Nguyên.

Là người con đồng bào M’nông, ông Hùng nói rằng, tiếng chiêng, tiếng đàn đá đã ăn sâu vào máu thịt. Chính vì thế, ông rành rọt, say mê với nhạc cụ truyền thống này. Mỗi lần đánh chiêng, chơi đàn đá, trong ông như sống lại những cảm xúc của lễ hội, của sự sum họp bon làng.

Chia sẻ về các lớp dạy chiêng đang được tổ chức trên địa bàn xã, ông Hùng cho biết, văn hóa của M’nông rất đặc sắc. Cùng với rừng già và lễ hội thì chiêng là thứ không thể thiếu trong đời sống văn hóa.

Tiếng chiêng như một sợi dây vô hình, kết nối giữa quá khứ và hiện tại, gắn bó mật thiết với nhịp sống, sinh hoạt và thế giới tâm linh.

“Bây giờ những người biết chiêng ngày càng ít. Người già thì không đủ sức, người trẻ lại không mấy mặn mà với nhạc cụ này”, ông Hùng mở đầu câu chuyện về lớp dạy chiêng.

Theo Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Tuy Đức, ông may mắn được lớn lên trong không gian văn hóa truyền thống của đồng bào M’nông, được nghe, được học và thấm cái hồn của tiếng chiêng từ nhỏ. Vì vậy, ông mong lớp trẻ hôm nay cũng sẽ biết yêu, biết quý và tiếp nối những giá trị văn hóa của dân tộc mình.

“Để việc dạy và học chất lượng, bài bản hơn, xã Tuy Đức đã mời thêm các đội nghệ nhân về trực tiếp đứng lớp. Rất mừng vì chủ trương này nhận được sự ủng hộ của cấp ủy, chính quyền và nhà trường”, ông Hùng nói.

Ông Hùng trực tiếp tham gia dạy chiêng cho học sinh

Ngoài chiêng, học sinh các trường còn được học thêm đàn đá và múa xoang. Khi lớp học được tổ chức, xã Tuy Đức đã mời thêm các nghệ nhân của xã Quảng Tân, Quảng Trực tham gia truyền dạy cho học sinh.

“Trong không gian lễ hội Tây Nguyên, tiếng chiêng thường đi cùng vòng xoang. Nếu chiêng giữ nhịp cho tâm hồn cộng đồng thì múa xoang là cách người M’nông biểu đạt niềm vui, sự gắn kết và tinh thần cộng đồng. Những bước chân xoang quanh bếp lửa đã trở thành biểu tượng bon làng”, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Tuy Đức tự hào nói về văn hóa của đồng bào mình.

Đều đặn cuối tuần, lớp dạy chiêng, đàn đá, múa xoang được tổ chức tại khuôn viên Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú THCS - THPT Tuy Đức.

Dù đây là hoạt động ngoại khóa, nhưng lớp học thu hút được đa số học sinh tham gia. Chính điều này đã tiếp thêm động lực cho những nghệ nhân đứng lớp giảng dạy.

Là người dành nhiều thời gian, công sức để bảo tồn văn hóa dân tộc, nghệ nhân Thị Py Ơn (bon N’Jung) tự hào khi được đứng lớp dạy chiêng cho học sinh.

Mỗi buổi học, bà Thị Py Ơn đều sắp xếp đến sớm để có thêm thời gian chia sẻ kỹ thuật cho học sinh trong trường. Mong ước lớn nhất của bà là những bài chiêng của đồng bào M’nông sẽ tiếp tục vang vọng trong các sự kiện trọng đại của bon làng, địa phương.

Nữ nghệ nhân cho biết, đi nhiều, biểu diễn nhiều nhưng trong lòng bà không lúc nào nguôi lo lắng: “Mình không còn nhiều sức để đánh chiêng, thế nhưng bọn trẻ bây giờ ít đứa biết chiêng lắm nên có lớp dạy là mình phải đi”.

Hầu hết học sinh trong trường đều tham gia học một loại hình nghệ thuật

Theo bà Thị Py Ơn, tiếng chiêng đã theo đồng bào M’nông lên rẫy, vang lên trong ngày cưới và các lễ hội. Bởi vậy, ước mong con cháu sau này biết đánh chiêng, nhớ bài chiêng cổ đã thôi thúc bà lão 71 tuổi đứng lớp.

“Mình già rồi thì truyền lại cho lớp trẻ để tụi nhỏ biết được cái hay, cái hồn của dân tộc mình”, bà Py Ơn tâm niệm.

Trước nỗ lực và tâm huyết của các nghệ nhân, hầu hết học sinh trong trường đều đăng ký tham gia học một loại hình.

Chỉ sau một vài tuần học, nhiều em đã nắm được các kỹ thuật cơ bản, tự tin biểu diễn trong các hoạt động văn hóa, văn nghệ của trường và địa phương.

Em Thị San, học sinh lớp 11 chia sẻ: “Mỗi khi tiếng chiêng, tiếng đàn đá vang lên, trong lòng người con M’nông trào lên những cảm xúc khó tả. Âm thanh ấy như thôi thúc chúng em, hòa nhịp cùng núi rừng, của bon làng và tổ tiên”.

Đây cũng là suy nghĩ của nữ sinh Thị Thương, học sinh lớp 7. Thương cho biết, mỗi lần tham gia múa xoang, đánh chiêng cùng các bạn, em có cảm giác như đang hòa vào nhịp sống của bon làng, của lễ hội và tiếng gọi từ núi rừng.

“Em muốn học để biết và tự hào về văn hóa của dân tộc M’nông mình”, Thị Thương chia sẻ.

Học sinh học múa xoang

Giá trị của chiêng, đàn đá và múa xoang không chỉ nằm ở những âm thanh nghe được, hình ảnh nhìn thấy mà còn ở “không gian diễn xướng”.

Chính không gian ấy đã tạo nên hình ảnh một cộng đồng đoàn kết, đùm bọc nhau, đi từ những mùa rẫy nhọc nhằn, những năm tháng gian khó để hướng tới cuộc sống no đủ, bình yên nơi bon làng Tây Nguyên.

Khi đời sống thay đổi, ngày càng nhiều loại hình nghệ thuật xuất hiện, không gian ấy dần thu hẹp

Tuy nhiên, khi đời sống thay đổi, ngày càng nhiều loại hình nghệ thuật xuất hiện, không gian ấy dần thu hẹp. Việc đưa chiêng, đàn đá và múa xoang vào trường học được xem là cách để nối dài mạch văn hóa truyền thống.

Điều đáng ghi nhận là tại nhiều sự kiện lớn của xã Tuy Đức, các đội văn nghệ liên thế hệ đã bắt đầu xuất hiện.

Trong không gian diễn tấu chiêng, đàn đá và múa xoang, những nghệ nhân lão luyện cùng học sinh phối hợp nhịp nhàng, tạo nên hình ảnh tiếp nối thế hệ đầy ấn tượng, góp phần làm sống dậy không khí văn hóa truyền thống giữa đời sống hiện đại.

Theo tìm hiểu, việc đưa chiêng, đàn đá và múa xoang vào trường học là chủ trương triển khai của huyện Tuy Đức trước đây. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, hoạt động này tiếp tục được xã Tuy Đức duy trì, phát triển sâu rộng.

Bà Phạm Thị Phượng, Bí thư Đảng ủy xã Tuy Đức cho biết, việc dạy học các loại hình nghệ thuật truyền thống đã nhận được sự quan tâm, tạo điều kiện cả về cơ chế, chính sách lẫn nguồn lực. Qua quá trình triển khai cho thấy, đây là hướng đi đúng đắn, phù hợp với thực tiễn, góp phần gìn giữ di sản văn hóa phi vật thể quý giá của người M’nông.

“Điều quan trọng nhất, hoạt động này đã giúp học sinh có trách nhiệm hơn trong việc tiếp nối, gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống trong dòng chảy hiện đại”, bà Phạm Thị Phượng nhấn mạnh.

Học sinh xã Tuy Đức tham gia buổi học ngoại khóa về văn hóa dân gian

Lâm Đồng, ngày 21/5/2026