Vụ 'Vải áo dài Đất Lành' và bài học thượng tôn pháp luật trong thời đại số

Mới đây, Công an TP.HCM cho biết đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Hoàng Thị Bích Ngọc, chủ sở hữu thương hiệu Vải áo dài Đất Lành để điều tra về tội xâm phạm quyền tác giả. Bà Ngọc bị cáo buộc đã có hành vi sao chép, dùng công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) chỉnh sửa thiết kế “Thư từ phố thị” của nhà thiết kế Đỗ Trịnh Hoài Nam để phục vụ kinh doanh.

Bạn đọc cho rằng đây là bài học đắt giá về ý thức tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và trách nhiệm tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp trong bối cảnh kinh doanh số ngày càng phát triển.

Cơ quan cảnh sát điều tra đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can với bà Ngọc. Ảnh: CA

Bảo vệ uy tín và niềm tin khách hàng

Ông Nguyễn Văn Hùng (phường Nhiêu Lộc, TP.HCM) cho rằng công nghệ AI có thể hỗ trợ sáng tạo và nâng cao hiệu quả công việc, nhưng không thể trở thành lý do để hợp thức hóa hành vi sao chép chất xám của người khác.

“Nhiều người nghĩ chỉ cần chỉnh sửa một chút hoặc dùng AI xử lý lại là có thể sử dụng được, nhưng nếu bản chất vẫn dựa trên tác phẩm của người khác mà chưa được cho phép thì đó vẫn là hành vi vi phạm. Kinh doanh muốn bền vững phải bắt đầu từ việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và thành quả lao động sáng tạo của người khác” - ông Hùng nói.

Trong khi đó, bà Trần Thị Minh Anh (phường Bình Thạnh, TP.HCM) nhận định động thái của cơ quan chức năng là thông điệp mạnh mẽ về tinh thần thượng tôn pháp luật trong hoạt động kinh doanh. Trong bối cảnh công nghệ số phát triển nhanh, việc sao chép hình ảnh, thiết kế hay nội dung của người khác trở nên dễ dàng hơn, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc được phép sử dụng để thu lợi.

“Doanh nghiệp muốn xây dựng thương hiệu lâu dài thì phải đầu tư cho sáng tạo của chính mình. Một sản phẩm có thể bán được hôm nay nhờ sao chép ý tưởng của người khác, nhưng cái giá phải trả về uy tín, pháp lý và niềm tin của khách hàng có thể lớn hơn rất nhiều” - bà Minh Anh chia sẻ.

Mẫu áo dài 25TTPT0060158 thuộc bộ sưu tập “Thư từ phố thị” thương hiệu áo dài Đỗ Trịnh Hoài Nam và mẫu áo dài MV6823-22-99 bị sao chép. Ảnh: CA

Góp phần bảo vệ động lực sáng tạo

ThS Mai Hoàng Phước, giảng viên Khoa Luật, Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐH Quốc gia TP.HCM, nhận định trong bối cảnh kinh doanh số hiện nay, người kinh doanh phải phân định rõ ranh giới giữa “ứng dụng công nghệ” và “xâm phạm bản quyền”.

Việc sử dụng các công cụ AI để quét, chỉnh sửa hoặc biến đổi một sản phẩm có sẵn trên môi trường mạng không phải là một hình thức sáng tạo hợp pháp, cũng không thể che giấu được hành vi sao chép. Nếu một tác phẩm đã được bảo hộ quyền tác giả thì mọi hành vi sao chép, dù thực hiện thủ công hay thông qua công nghệ AI, mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu đều có thể cấu thành hành vi vi phạm.

“AI có thể giúp doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình sản xuất, nhưng không thể dùng nó để hợp thức hóa việc xâm phạm tài sản trí tuệ của người khác” - ThS Phước nhấn mạnh.

Thạc sĩ Mai Hoàng Phước

Đồng thời, ThS Phước nhận định việc cơ quan chức năng xử lý hình sự hành vi dùng AI chỉnh sửa thiết kế của người khác để phục vụ kinh doanh mang nhiều ý nghĩa quan trọng.

Trước hết, đây là thông điệp mạnh mẽ về tính răn đe của pháp luật. Các tranh chấp liên quan đến bản quyền trong lĩnh vực thời trang hoặc kiểu dáng công nghiệp tại Việt Nam trước đây chủ yếu được giải quyết bằng các biện pháp dân sự hoặc xử phạt hành chính. Vụ án này cho thấy pháp luật đang được thực thi nghiêm minh hơn, tư duy “ăn cắp chất xám rồi xin lỗi, bồi thường là xong” phải được xóa bỏ.

Bên cạnh đó, việc xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ còn góp phần bảo vệ động lực sáng tạo. Khi tác giả và các chủ thể sáng tạo được bảo vệ thành quả lao động bằng những công cụ pháp lý đủ mạnh, họ sẽ có thêm niềm tin để tiếp tục đầu tư công sức, tài chính và chất xám cho các sản phẩm sáng tạo, đặc biệt là những sản phẩm gắn với giá trị văn hóa Việt Nam như áo dài.

Vụ án này cũng góp phần nâng cao vị thế của môi trường kinh doanh Việt Nam trong mắt các nhà đầu tư quốc tế. Đây là minh chứng cho thấy Việt Nam đang hướng tới xây dựng một thị trường thượng tôn pháp luật, bảo đảm cạnh tranh công bằng và tôn trọng các chuẩn mực quốc tế về sở hữu trí tuệ.

Từ góc độ phòng ngừa rủi ro, ThS Phước cho rằng doanh nghiệp muốn phát triển bền vững trong kỷ nguyên số thì cần xây dựng văn hóa tôn trọng chất xám làm nền tảng, đồng thời phổ biến kiến thức cơ bản về pháp luật sở hữu trí tuệ cho các bộ phận liên quan, từ thiết kế, marketing đến vận hành. Thượng tôn pháp luật trong thời đại số là năng lực quản trị rủi ro cốt lõi của doanh nghiệp; một thương hiệu uy tín nhưng chỉ cần một hành vi "ăn cắp chất xám" bằng công nghệ là đủ để xóa sổ mọi thành quả.

Ngoài ra, các doanh nghiệp cũng cần những chuyên gia tư vấn pháp lý về sở hữu trí tuệ để có thể thẩm định tính pháp lý của nguồn nguyên liệu đầu vào, hợp đồng chuyển giao quyền; đồng thời góp phần phòng ngừa rủi ro, tránh những hệ lụy pháp lý đáng tiếc có thể phát sinh trong quá trình hoạt động kinh doanh.

Tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ cũng là bảo vệ chính mình

Giữa “tham khảo” và “sao chép” trong hoạt động sáng tạo có một ranh giới rõ ràng. Việc lấy cảm hứng từ một tác phẩm là điều bình thường, tuy nhiên khi sản phẩm mới vẫn giữ lại những yếu tố sáng tạo cốt lõi của tác phẩm gốc thì nguy cơ vi phạm quyền tác giả là rất lớn.

Một vấn đề khác cần đặc biệt lưu ý là AI không phải công cụ để “rửa bản quyền”. Việc chỉnh sửa tác phẩm bằng AI, Photoshop hay bất kỳ phần mềm nào khác không làm mất đi dấu vết sao chép nếu bản chất của tác phẩm vẫn được kế thừa từ sản phẩm gốc.