131 ô vòm cầu Phùng Hưng - Lưu giữ những ngày thường trước khi thành ký ức

Hệ thống 131 ô vòm nằm dưới cầu cạn đường sắt, kéo dài từ phố Phùng Hưng qua phố Gầm Cầu đến ga Long Biên. Công trình được người Pháp xây dựng và đưa vào khai thác từ năm 1902, cùng thời điểm với cầu Long Biên.

Sau hơn 100 năm khai thác, nhiều vòm dẫn đã bị phong hóa, xuất hiện các vết nứt ở đỉnh và thân vòm. Trong giai đoạn 1969-1983, ngành đường sắt đã tiến hành gia cố bên trong, xây bít 124/126 vòm đá nhằm bảo đảm an toàn chạy tàu. 

Phần lớn các ô vòm trước đây được bít kín để đảm bảo an toàn và an ninh trật tự. Hiện có 6 ô vòm vẫn được mở để phục vụ giao thông, trong đó hai ô được giữ nguyên hiện trạng, gồm ô số 122 nối phố Nguyễn Thiếp và ô số 9 nối ngõ Hàng Hương với phố Phùng Hưng.

Ngách nhỏ sát các ô vòm bít kín tại ngõ Hàng Hương và 22 Cửa Đông chỉ rộng hơn 1m, bên trong có các hộ dân sinh sống.

Các ô vòm đánh dấu từ 2 đến 131, lắp ghép bằng đá hộc. Mỗi ô vòm có diện tích khoảng 16m², bề rộng tương đương nhau, chiều cao dao động 2–6m tùy đoạn.

Không gian dưới chân các vòm cầu hiện là nơi sinh hoạt, kinh doanh của người dân khu vực Phùng Hưng - Gầm Cầu. Những hoạt động này tạo nên diện mạo đặc trưng của khu vực trước khi dự án chỉnh trang được triển khai.

Dọc phố Phùng Hưng hướng về Hàng Cót, gần 20 ô vòm được trang trí bằng các tác phẩm trong dự án phố bích họa Phùng Hưng. Dự án phố bích họa Phùng Hưng do các họa sĩ Việt Nam và Hàn Quốc thực hiện từ cuối năm 2017, hoàn thành đầu năm 2018. Sau nhiều năm sử dụng, một số hạng mục và tác phẩm đã xuống cấp.

Một góc mặt sau khu phố bích họa Phùng Hưng hiện được sử dụng để kinh doanh, buôn bán. Một số vị trí nhếch nhác, ảnh hưởng đến cảnh quan.

Bên trong một quán cà phê nằm sát ô số 71-72-73-74-75-76. Quán thu hút khách du lịch đến trải nghiệm không gian mang dấu ấn kiến trúc đặc trưng của tuyến phố.

Ô vòm số 79 được đục thông từ tháng 4/2021. Khu vực này từng được sử dụng để kinh doanh ăn uống nhưng hiện đã đóng cửa, quây tôn. Bên trong ô vòm, cây cối và cỏ dại mọc um tùm.

Ô vòm số 93 tại nút giao phố Gầm Cầu - Hàng Giấy được Hà Nội thí điểm mở từ năm 2019. Tuy nhiên đến nay, lối mở phía phố Gầm Cầu vẫn được quây tôn, bên trong làm kho chứa đồ còn phần diện tích bên ngoài được sử dụng để kinh doanh.

 ''Tôi mong cải tạo thì phố đẹp hơn, sạch hơn nhưng vẫn giữ được những gì thuộc về lịch sử của nơi này. Những vòm cầu đã ở đây đã trăm năm, còn người dân chúng tôi thì đã sống, làm ăn bên cạnh nó qua nhiều thế hệ. Đừng để sau này phố đẹp nhưng mất đi cái hồn vốn có", ông Nguyễn Mạnh Cường (phố Hàng Giấy - phường Hoàn Kiếm), thợ cắt tóc hơn 60 năm trên phố Gầm Cầu chia sẻ.

Phố Gầm Cầu dài 500m, rộng 4m, một bên nhà dân một bên là dãy ô vòm bịt kín.

''Hồi còn bé, khoảng những năm 1976-1977, tôi vẫn nhớ những ô vòm cầu này thông hết. Khi đó có cả những gia đình sinh sống ở trong vòm cầu. Sau này, khi chính quyền di chuyển các hộ dân đi thì những ô vòm mới được xây lấp lại. Tôi cũng đọc báo tìm hiểu về kế hoạch cải tạo, chỉnh trang 131 vòm cầu. Tôi hy vọng thời gian tới sẽ có những thay đổi phù hợp, vừa giữ được những giá trị cũ, vừa tạo thêm sức sống và thúc đẩy kinh tế cho khu phố", ông Chu Tiến Long ( số 15 Gầm Cầu - phường Hoàn Kiếm) chia sẻ.

Ô vòm số 123 được mở một cửa nhỏ vào trong, hiện phần không gian phía trong được một hộ kinh doanh sử dụng làm kho chứa hàng.

Chị Vũ Thị Mơ hộ kinh doanh trong ô vòm số 123 chia sẻ: ''Mấy hôm trước cũng đã có người đến đo đạc, nhưng đến giờ tôi vẫn chưa nhận được thông tin cụ thể về việc có phải di dời hay không. Nếu thời gian tới các vòm cầu được mở, tôi mong chính quyền tạo điều kiện cho những hộ kinh doanh lâu năm ở đây vẫn được tiếp tục thuê mặt bằng buôn bán, ổn định cuộc sống".

Đoạn qua phố Gầm Cầu, cạnh ga Long Biên có các vòm cầu cao khoảng 6m. Dọc tuyến hiện là các cửa hàng kinh doanh, trong khi phần lòng đường từ phố Trần Nhật Duật đến phố Hàng Giấy được kẻ vạch làm bãi đỗ xe.

Trên vỉa hè phố Phùng Hưng, nhiều đoạn cũng được tận dụng làm bãi trông giữ xe.

Trải qua hơn một thế kỷ, hệ thống 131 vòm cầu đá vẫn lưu giữ những dấu ấn kiến trúc thời Pháp thuộc giữa lòng Hà Nội. Không chỉ là một phần của tuyến đường sắt, những vòm cầu còn gắn với đời sống của nhiều thế hệ người dân, chứng kiến những đổi thay của đô thị qua thời gian.

Theo kế hoạch, Hà Nội đặt mục tiêu khởi công dự án chỉnh trang 131 vòm cầu trong tháng 10/2026, hướng tới hoàn thành vào ngày 30/6/2028. Dự án được định hướng hài hòa giữa bảo tồn giá trị kiến trúc, lịch sử của hệ thống vòm cầu với việc hình thành không gian công cộng, phát triển văn hóa, du lịch, thương mại - dịch vụ và kinh tế đêm.