3 cây thuốc thuộc nhóm nguy cấp trong Sách Đỏ

1. Cốt toái bổ - Hỗ trợ bệnh xương khớp

Cây cốt toái bổ hỗ trợ bệnh xương khớp. Ảnh: Hải Anh 

Cốt toái bổ là vị thuốc quen thuộc trong điều trị xương khớp nhưng ít ai biết loài dương xỉ này đã được Sách Đỏ Việt Nam 2007 xếp ở mức EN (nguy cấp) - theo xác nhận của TS. Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học thuốc nam.

Là loài cây sống phụ sinh trên thân cây lớn, hốc đá trong rừng ẩm, cốt toái bổ dễ bị tổn thương khi rừng suy giảm hoặc bị khai thác quá mức. Bộ phận dùng chủ yếu là thân rễ phủ dày vảy nâu đặc trưng, được dùng hỗ trợ điều trị đau lưng, đau xương khớp, chấn thương, bong gân và liền xương.

Nghiên cứu hiện đại ghi nhận flavonoid, đặc biệt là naringin trong cốt toái bổ có thể tác động tích cực đến quá trình tạo xương và hỗ trợ người bị loãng xương, tuy nhiên chủ yếu dựa trên thực nghiệm tế bào và động vật.

Dù được xếp loại nguy cấp, cốt toái bổ vẫn bán rộng rãi vì nguyên liệu thị trường có thể đến từ cây trồng, nhập khẩu hoặc các loài gần gũi không nhất thiết khai thác từ quần thể hoang dã. 

2. Củ bình vôi - Hỗ trợ chữa mất ngủ

Củ bình vôi hỗ trợ chữa mất ngủ. Ảnh: Hải Anh 

Củ bình vôi là vị thuốc an thần nhưng ít ai biết loài cây này cũng đã được Sách Đỏ Việt Nam 2007 xếp mức EN (nguy cấp).

Theo TS. Ngô Đức Phương, hoạt chất L-tetrahydropalmatin (rotundin) phân lập từ củ bình vôi được dùng trong các chế phẩm an thần, hỗ trợ giấc ngủ và giảm đau. Vì phải đào cả cây để lấy củ, khai thác kéo dài là áp lực lớn khiến quần thể tự nhiên suy giảm nghiêm trọng.

Các chuyên gia cảnh báo, tuyệt đối không tự ý đào củ ngoài rừng vì: chi Stephania có nhiều loài hình thái giống nhau, dễ nhầm lẫn; bình vôi chứa alkaloid tác động mạnh lên hệ thần kinh, dùng sai liều có thể nguy hiểm; quan trọng hơn, đây là loài cần được bảo tồn. Tuy nhiên, củ bình vôi hiện nay đã bắt đầu được trồng ở một số nơi, đây là hướng cần khuyến khích thay vì khai thác tự nhiên. 

3. Cây hồi nước - Thanh nhiệt, hỗ trợ tiêu hóa

Cây hồi nước có tên trong Sách Đỏ Việt Nam. Ảnh: N.Huyền

Hồi nước còn gọi là hồi đất, quế đất, rau quế vị, là loài rau gia vị quen thuộc tại nhiều vùng Việt Nam, nhưng đã được Sách Đỏ Việt Nam 2007 xếp mức VU (sẽ nguy cấp).

Loài cây thảo ưa ẩm này thường mọc dại ở bờ ruộng, ven suối. Khi vò nhẹ, lá cây tỏa hương thơm đặc trưng gợi nhớ mùi hồi kết hợp húng quế, đây là lý do cành và lá non được dùng làm gia vị ăn sống hoặc thêm vào món ăn.

Theo Đông y, hồi nước vị cay, tính bình, dùng thanh nhiệt, hỗ trợ tiêu hóa, chữa ho, cảm mạo, viêm họng và đau dạ dày. Nghiên cứu hiện đại ghi nhận dịch chiết có hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng nấm và lợi tiểu, tuy nhiên chủ yếu ở mức tiền lâm sàng, chưa đủ cơ sở để khẳng định điều trị bệnh cụ thể.