60 năm giữ lửa tri thức nơi miền non nước

Năm 1966, Trường THPT Nguyên Bình (tiền thân là Trường cấp II, III Nguyên Bình) được thành lập. Đến nay, nhà trường đi qua chặng đường 60 năm xây dựng và trưởng thành. Trong suốt hành trình ấy, truyền thống của nhà trường luôn gắn liền với những bước chuyển mình của quê hương, đất nước. Ở bất cứ giai đoạn lịch sử nào, các thế hệ thầy và trò nhà trường luôn phát huy tinh thần thì đua yêu nước, ý chí vượt khó vươn lên, xây dựng ngôi trường ngày càng khang trang, xứng đáng là địa chỉ đỏ về giáo dục địa phương.

Trong năm đầu thành lập, trường được đặt tại thị trấn Nguyên Bình (nay thuộc xóm Bình Minh, xã Nguyên Bình). Từ năm 1966 - 1969, do chiến tranh ác liệt, nhà trường phải sơ tán đến khu Nà Lầu, nằm sâu trong khe suối, cách xa trung tâm xã. Thời điểm đó, thầy cô giáo, phụ huynh và học sinh cùng nhau dụng lớp, dựng trường bằng những vật liệu đơn sơ, hầm trú ẩn được đào ngay trong lớp học để tránh máy bay địch. Đến năm 1970, trường chuyển về địa điểm cũ như hiện nay.

Trong 4 năm học đầu tiên, trường có 4 lớp, gồm 3 lớp cấp II và 1 lớp 8. Học sinh muốn học tiếp lớp 9 phải chuyển đến Trường phổ thông cấp III thị xã (nay là Trường THPT Thành phố Cao Bằng) hoặc Trường phổ thông cấp III Hòa An (nay là Trường THPT Hòa An). Từ năm học 1972 - 1973, trường đủ 3 khối lớp 8, 9, 10. Hiệu trưởng đầu tiên là thầy Trịnh Gia Khánh, quê tỉnh Hà Tây cũ. Những giáo viên đầu tiên như các thầy: Hà Văn Hiểu, Tiến, Thụy, Nguyễn Quang Kỳ, Nay Thông, Hà Bổng, Trương Văn Phúc... đã vượt qua muôn vàn thiếu thốn để đặt nền móng cho sự nghiệp giáo dục của nhà trường. Do thiếu giáo viên, các thầy phải dạy nhiều môn, lớp học là những căn nhà tạm, bàn ghế được ghép từ gỗ, tre, nứa. Dẫu gian nan, thầy và trò vẫn bám trường, bám lớp, giữ vùng ngọn lửa tri thức nơi vùng cao.

Từ năm 1970 - 1975, các thế hệ giáo viên tiếp tục về công tác, trong đó có thầy Hà Quốc Long, Trương Chi Nghĩa những người từng đảm nhiệm cương vị Hiệu trưởng, cùng các thầy Phạm Đinh Lan, Vũ Quang Vụ, Vũ Thắng... Với tinh thần tận tụy, các thầy cô vừa chăm lo dạy học, vừa chung sức xây dựng trường lớp. Năm 1974, nhà trường tách khối cấp II, chính thức phát triển thành Trường cấp III Nguyên Bình.

Trong những năm tháng chiến tranh, học sinh nhà trường được hun đúc lý tưởng cách mạng, tỉnh thần yêu nước và ý thức trách nhiệm với Tổ quốc. Có những khóa học, trên 1/3 học sinh tình nguyện nhập ngũ, trong đó nhiều người đã anh dũng hy sinh. Cùng thời điểm đó, nhiều học sinh nhà trường trưởng thành cán bộ chủ chốt của tỉnh và huyện, một số học sinh xuất sắc được tuyển chọn đi du học, góp phần khẳng định truyền thống hiếu học và làm rạng danh mái trường. 

Từ năm 1976, thầy và trò tiếp tục xây dựng nhà trường với niềm tin tưởng và khí thế mới. Nhưng đến năm 1979, một lần nữa việc học hành của nhà trường bị gián đoạn khi học sinh phải đi sơ tán trong một thời gian do cuộc chiến tranh biên giới. Những năm của thập kỷ 80, khi đất nước gặp nhiều khó khăn về kinh tế, đời sống của thầy cô giáo và nhân dân còn nhiều thiếu thốn. Đến năm học 1980 - 1981, nhà trường mở 3 lớp và duy trì số lớp ổn định cho đến năm 1990. Những người thầy để lại dấu ấn sâu đậm, gắn liền với những năm tháng gian khổ ấy như các thầy: Hoàng Văn Vừ, Lê Phạy, Hà Lưu, Hoàng Hữu Khoa, Trần Quốc Tuyền, Ngô Thượng Chính, Nguyễn Thị Quý Biên, Ma Thị Minh Thương, Nguyễn Quang Thuần… Dưới sự dìu dắt tận tình của các thầy cô, nhiều thế hệ học sinh trưởng thành, tích cực lao động, đóng góp cho công cuộc dựng xây quê hương.

Khi đất nước chuyển sang nền kinh tế thị trường, bước vào những năm đầu thập niên 1990, nhà trường lại đứng trước một giai đoạn đầy khó khăn: cơ sở vật chất chậm được đầu tư, cải tạo nên xuống cấp nghiêm trọng, phong trào học tập có phần trầm lắng do một số xã không tổ chức được cấp II nên lượng học sinh huy động đến lớp giảm mạnh. Năm học 1991 - 1992, nhà trường không có học sinh lớp 12, trong các năm học từ 1992 - 1994, toàn trường chỉ có 54 học sinh. Trước tình hình đó, Ban Giám hiệu nhà trường động viên đội ngũ giáo viên giữ vững tinh thần, đoàn kết, tiếp tục củng cố nhà trường, đồng thời tranh thủ sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền, phối hợp cùng các đoàn thể để huy động học sinh đến lớp. 

Từ năm học 1995 - 1996, số lượng học sinh hằng năm tăng nhanh. Nhà trường đứng trước không ít khó khăn khi có năm học số học sinh lên tới 900 em với 22 lớp (cả khối cấp II), trong khi toàn trường chỉ có 8 phòng học nên buộc phải tổ chức học 2 ca, một số học sinh phải đi học nhờ, thiết bị dạy học và giáo viên đứng lớp còn thiếu, ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng giáo dục. Xuất phát từ thực tế, nhiều cán bộ, viên chức và nhân dân, nhà trường mở các lớp bổ túc vào các buổi tối trong tuần cho những anh chị học viên có nhu cầu học tập. Nhờ những lớp học ấy, nhiều học viên sau khi tốt nghiệp  tiếp tục học lên đại học, cao đẳng và phát triển sự nghiệp.

Hiệu trưởng Trường THPT Nguyên Bình Trịnh Tố Uyên trao phần thưởng cho học sinh tại Lễ khai giảng năm học 2026 - 2027.

Được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, năm 2001, nhà trường được đầu tư xây dựng cơ bản với tổng kinh phí trên 6 tỷ đồng, những năm tiếp theo tiếp tục được đầu tư xây mới phòng học bộ môn, nhà công vụ cho giáo viên, cải tạo, sửa chữa và mua sắm trang thiết bị với tổng kinh phí trên 8 tỷ đồng. Đến nay, hệ thống phòng học, nhà làm việc, sân bãi của nhà trường ngày càng khang trang, xanh, sạch, đẹp, thiết bị dạy học được bổ sung đầy đủ hơn, góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo (GD&ĐT); chú trọng tăng cường kỷ cương, nền nếp, tiếp tục nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện; quan tâm giáo dục truyền thống, pháp luật, kỹ năng sống cho học sinh, tổ chức tốt các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, hướng nghiệp - dạy nghề, quốc phòng - an ninh, phòng chống tệ nạn xã hội; phát huy vai trò của các tổ chức Đoàn Thanh niên, Hội Cha mẹ học sinh trong việc quản lý, giáo dục học sinh.

Đội ngũ cán bộ, giáo viên của nhà trường tích cực trau dồi chuyên môn, nghiệp vụ, đề xuất sáng kiến nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, chú trọng bồi dưỡng học sinh khá, giỏi và phụ đạo học sinh yếu kém. Hằng năm, bình quân có 10 sáng kiến kinh nghiệm được Sở GD&ĐT công nhận; trên 70% giáo viên đạt danh hiệu giáo viên dạy giỏi cấp huyện; 11 giáo viên đạt danh hiệu giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh; trên 90% cán bộ, giáo viên, nhân viên đạt danh hiệu Lao động tiên tiến; trên 30% giáo viên đạt danh hiệu Chiến sĩ thi đua cơ sở; một số cán bộ, giáo viên được tặng danh hiệu Chiến sĩ thi đua cấp tỉnh nhiều năm liền, được tặng Bằng khen của Bộ GD&ĐT, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Thủ tướng Chính phủ... Đến nay, 100% cán bộ, giáo viên, nhân viên đạt chuẩn về trình độ đào tạo, có năng lực chuyên môn và phẩm chất đạo đức đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục trong giai đoạn hiện nay.

Từ năm học 2013 - 2014 đến nay, thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, Trường THPT Nguyên Bình luôn đi đầu trong đổi mới phương pháp giảng dạy, đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng phát huy năng lực của học sinh, thực hiện đổi mới sinh hoạt tổ chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học; tổ chức dạy học theo chủ đề, dạy học tích hợp liên môn; tích cực phát động học sinh tham gia các cuộc thi do Bộ GD&ĐT, Sở GD&ĐT tổ chức như: thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật, vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết các vấn đề thực tiễn, thi Toán, Tiếng Anh qua mạng Internet.

Về chất lượng học sinh, bình quân hằng năm, tỷ lệ học sinh học lực khá, giỏi đạt trên 40%, hạnh kiểm khá, tốt đạt trên 95%; tỷ lệ học sinh tốt nghiệp THPT đạt trên 98%. Nhà trường đạt 10 giải tại cuộc thi "Dạy học theo chủ đề tích hợp" và "Vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết các tình huống thực tiễn" cấp quốc gia; đạt 3 giải cấp tỉnh trong cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật; 262 giải cấp tỉnh ở các môn văn hóa, thi Tiếng Anh qua mạng, thi Toán qua mạng, thể dục thể thao, tỷ lệ học sinh thi đỗ vào các trường đại học, cao đẳng tăng từ 35% lên 82%. Trong đó có nhiều học sinh là người dân tộc Mông, Dao, thuộc diện hộ nghèo ở các vùng sâu, vùng xa nỗ lực vươn lên, trúng tuyển vào các trường đại học, học viện danh tiếng. Những đóng góp của nhà trường cho sự nghiệp giáo dục được Đảng, Nhà nước và các cấp chính quyền ghi nhận. Trường đạt chuẩn Quốc gia và vinh dự được tặng Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ, Cờ thi đua của Bộ GD&ĐT, Cờ thi đua của Tỉnh ủy, UBND tỉnh, Liên đoàn Lao động tỉnh. 

Từ năm học 2016 - 2017 đến nay, nhà trường duy trì quy mô trên 15 lớp học, riêng năm học 2025 - 2026, quy mô nhà trường đã phát triển lên 19 lớp. Cùng với sự ổn định về quy mô, đội ngũ giáo viên của nhà trường ngày càng được củng cố và phát triển về số lượng lẫn chất lượng. Trong giai đoạn này, nhiều năm liền đạt Tập thể Lao động xuất sắc, Tập thể Lao động tiên tiến, năm học 2016 - 2017, nhà trường được tặng Huân chương Lao động hạng Ba, giáo viên được tặng Bằng khen của Bộ GD&ĐT; 12 giáo viên được tặng Bằng khen của Chủ tịch UBND tỉnh; 16 giáo viên đạt danh hiệu giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh, hơn 60 lượt giáo viên đạt danh hiệu giáo viên dạy giỏi cấp huyện, 47 lượt cán bộ, giáo viên đạt danh hiệu Chiến sĩ thi đua cơ sở, 2 lượt giáo viên đạt danh hiệu Chiến sĩ thi đua cấp tỉnh... 

Năm học 2022 - 2023, Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 chính thức được triển khai ở cấp THPT, nhà trường chủ động và quyết liệt trong việc tổ chức thực hiện chương trình mới một cách đồng bộ. Xây dựng lộ trình triển khai phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương, chỉ đạo quyết liệt công tác bồi dưỡng, chuẩn hóa đội ngũ giáo viên; tham mưu đầu tư, nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học, tạo điều kiện cần thiết để thực hiện tổ chức dạy học theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh đáp ứng yêu cầu đổi mới của ngành. 

Hiện 100% cán bộ quản lý, giáo viên đạt trình độ chuẩn và trên chuẩn, trong đó có 1 thạc sĩ. Chất lượng giáo dục toàn diện của nhà trường ngày càng được nâng lên rõ rệt. Trong 10 năm gần đây, trung bình hằng năm, tỷ lệ học sinh đạt học lực khá, giỏi trên 70%; tỷ lệ học sinh xếp loại hạnh kiểm khá, tốt trên 95%, tỷ lệ tốt nghiệp THPT trên 98%; có nhiều học sinh đạt giải học sinh giỏi các cấp, thi khoa học kỹ thuật, Hội khỏe Phù Đổng.