70 năm truyền thống vẻ vang Khoa Lịch sử và Văn hoá đến khát vọng vươn tầm

Lịch sử không chỉ là câu chuyện về những gì đã qua, mà còn là tấm gương soi chiếu hiện tại và mở đường cho tương lai. Văn hóa không chỉ lưu giữ bản sắc của một cộng đồng, mà còn tạo nên sức mạnh tinh thần, nền tảng và động lực cho sự phát triển của mỗi quốc gia. Bởi vậy, nghiên cứu và đào tạo về lịch sử, văn hóa luôn mang ý nghĩa đặc biệt trong hành trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trải qua 70 năm hình thành và phát triển, Khoa Lịch sử và Văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã khẳng định vị thế là một trung tâm hàng đầu cả nước về nghiên cứu, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực này. Chặng đường ấy không chỉ được đo bằng những công trình khoa học, những thế hệ sinh viên trưởng thành, mà còn bằng những giá trị học thuật và văn hóa bền vững được vun đắp, trao truyền qua nhiều thế hệ.

Bề dày truyền thống - Nền tảng tạo dựng uy tín học thuật

Lịch sử, như cách nói của người xưa, là bài học của cuộc sống, là sự “ôn cố tri tân”. Nhìn lại quá khứ để hiểu hiện tại, nhận diện những quy luật vận động của xã hội và tìm kiếm những gợi mở cho tương lai chính là giá trị cốt lõi của khoa học lịch sử. Trong dòng chảy ấy, Khoa Lịch sử và Văn hóa có một vị trí đặc biệt trong lịch sử giáo dục đại học và khoa học xã hội, nhân văn Việt Nam.

Tiền thân của Khoa gắn với Ban Đại học Văn khoa được thiết lập theo Sắc lệnh số 45 ngày 10/10/1945 của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ngày 4/6/1956, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập, Ban Văn khoa có hai bộ phận độc lập là Văn và Sử. Cũng trong năm 1956, Khoa Sử chính thức hình thành, trở thành một trong bốn khoa đầu tiên của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Đến tháng 4/2026, Khoa đổi tên thành Khoa Lịch sử và Văn hóa, đánh dấu bước phát triển mới trong việc mở rộng lĩnh vực đào tạo và nghiên cứu.

70 năm qua, điều làm nên thương hiệu của Khoa không chỉ là bề dày thời gian, mà trước hết là một truyền thống học thuật nghiêm túc, một phong cách nghiên cứu khoa học có bản sắc. Từ thế hệ khai nền với những học giả lớn như Đào Duy Anh, Trần Văn Giàu, Trần Đức Thảo đến thế hệ được xem là “Tứ trụ” của sử học Việt Nam gồm Đinh Xuân Lâm, Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng, Khoa đã hình thành một trường phái sử học có uy tín và ảnh hưởng sâu rộng trong nước, quốc tế.

Những cựu sinh viên Lớp sử Khoá 13 Đại học Tổng hợp Hà Nội (cũ), nay là Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội dự Lễ kỷ niệm 60 năm thành lập Khoa Lịch sử, ngày 12/11/2016. Tác giả bài viết Vũ Xuân Bân đứng hàng sau (thứ 3 từ phải sang). Ảnh: Hoàng Thị Minh Lý ngồi hàng đầu thứ 3 từ phải sang. 

Những tên tuổi ấy không chỉ để lại dấu ấn bằng các công trình nghiên cứu có giá trị, mà còn truyền lại tinh thần khoa học: Tôn trọng sự thật lịch sử, coi trọng tư liệu, đề cao tư duy độc lập và phương pháp nghiên cứu liên ngành. Đó cũng chính là nền tảng văn hóa học thuật cần được tiếp tục gìn giữ và phát huy trong môi trường đại học hiện đại.

Những con số về thành tựu của Khoa là minh chứng thuyết phục: 66 khóa đào tạo đã tốt nghiệp với hơn 10.000 cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ; khoảng 6.000 công trình khoa học được công bố; nhiều công trình, tác giả được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ. Khoa cũng chủ trì nhiều chương trình nghiên cứu quy mô lớn như Lịch sử Quốc hội Việt Nam, Lịch sử Chính phủ Việt Nam, Vùng đất Nam Bộ, Lịch sử Việt Nam và các nghiên cứu về chủ quyền biển đảo, lịch sử tư tưởng, văn hóa dân tộc.

Đặc biệt, những công trình nghiên cứu về lịch sử, văn hóa Việt Nam đã góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho việc nhận diện bản sắc dân tộc, khẳng định chủ quyền quốc gia, bảo tồn di sản và hoạch định chính sách phát triển. Từ những trang sử về các triều đại, những nghiên cứu khảo cổ học, dân tộc học đến các công trình về văn hóa làng xã, tư tưởng và con người Việt Nam, tri thức được tạo dựng tại Khoa đã vượt ra khỏi khuôn khổ giảng đường, trở thành tài sản chung của xã hội.

Một dấu ấn đáng trân trọng khác là sự gắn bó giữa nghiên cứu và vận mệnh đất nước. Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, nhiều cán bộ, sinh viên của Khoa đã tham gia chiến trường và anh dũng hy sinh. Trong số đó có nhà thơ, người thầy giáo, liệt sĩ Lê Anh Xuân - tác giả bài thơ “Dáng đứng Việt Nam”, một biểu tượng nghệ thuật bất tử về chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Những đóng góp ấy nhắc nhở các thế hệ hôm nay rằng tri thức lịch sử không tách rời trách nhiệm công dân, trách nhiệm với dân tộc và Tổ quốc.

Chỉ tính riêng lớp Sử khoá 13 (1968 - 1972) có 102 sinh viên tốt nghiệp ra trường thuộc lớp trí thức những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước đến nay đều đã U80, U90 về hưu nhiều năm, trải qua nhiều lĩnh vực công tác, trong đó nhiều người đã thành danh, trở thành Giáo sư, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Thạc sĩ công tác tại các trường đại học, các Viện nghiên cứu, sĩ quan Quân đôi, Công an. Nhiều  người từng là phóng viên chiến trường chống Mỹ cứu nước, trực tiếp tham gia bảo vệ biên giới Tây Nam, góp phần giúp nước bạn Campuchia lật đổ chế độ Khơ me đỏ, bảo vệ biên giới phía Bắc, chủ quyền lãnh hải, trở thành những phóng viên, biên tập viên từng giữ những trọng trách tại các cơ quan báo chí hàng đầu đất đất nước, có người trở thành Nhà văn. Không ít sinh viên khoa Sử khoá 13 công tác tại các cấp Toà án, Viện kiểm sát nhân, các cơ quan văn hoá, xã hội, giáo dục ở Trung ương và địa phương, góp phần làm rạng danh truyền thống vẻ vang khoa Lịch sử và Văn hoá Đại học khoa học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội.

Ngày 14 và 15/11/2020, nhiều Cựu sinh viên Lớp Sử khoá 13 (1968 -1972) Đại học Tổng hợp Hà Nội (cũ) cùng với thầy Vũ Dương Ninh (GS NGND) dạy lịch sử thế giới và phu nhân trở lại thăm nơi học sơ tán, cách năm 2020 là 52 năm tại xóm Trại Chuối, xã Vạn Thọ, huyện Đại Từ cũ, tỉnh Thái Nguyên nhưng đã ngập chìm dưới hồ thuỷ lợi Núi Cốc từ năm 1973.  Ảnh kỷ niệm trước sảnh Hồ Núi Cốc Plaza (Đại Từ - Thái Nguyên)↵↵

Đổi mới để tiếp tục khẳng định sứ mệnh trong thời đại mới 

Một cơ sở đào tạo có truyền thống không thể chỉ sống bằng hào quang quá khứ. Giá trị của truyền thống phải được chuyển hóa thành năng lực sáng tạo, khả năng thích ứng và những đóng góp mới cho xã hội. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với Khoa Lịch sử và Văn hóa khi bước vào giai đoạn phát triển mới.

Hiện nay, Khoa đào tạo hai ngành cử nhân Lịch sử, Văn hóa học; ba ngành thạc sĩ Lịch sử, Văn hóa học, Quản lý văn hóa và hai ngành tiến sĩ Lịch sử, Quản lý văn hóa, với khoảng 700 sinh viên chính quy, 30 học viên cao học và 20 nghiên cứu sinh. Việc mở rộng đào tạo từ khoa học lịch sử sang văn hóa học và quản lý văn hóa cho thấy sự vận động phù hợp với nhu cầu thực tiễn, đồng thời tạo điều kiện kết nối tri thức cơ bản với các lĩnh vực ứng dụng.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, Hội nhập quốc tế và sự phát triển mạnh mẽ của công nghiệp văn hóa, khoa học lịch sử và văn hóa đứng trước những yêu cầu mới. Không chỉ đào tạo người có kiến thức chuyên môn, các cơ sở đại học còn phải hình thành năng lực tư duy phản biện, khả năng xử lý dữ liệu, nghiên cứu liên ngành và ứng dụng tri thức vào giải quyết các vấn đề của đời sống. Bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ, mà phải gắn với phát huy giá trị; nghiên cứu lịch sử không chỉ nhằm hiểu quá khứ, mà còn góp phần xây dựng nhận thức xã hội, củng cố bản lĩnh văn hóa và ý thức dân tộc.

Vì vậy, định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu lớn, số hóa tư liệu, phiên dịch sử liệu Hán Nôm và tiếp cận các nguồn tư liệu, lý thuyết nghiên cứu quốc tế có ý nghĩa chiến lược. Đây không đơn thuần là đổi mới công cụ nghiên cứu, mà còn là điều kiện để nâng cao chất lượng tri thức, mở rộng khả năng tiếp cận của xã hội đối với di sản tư liệu và lịch sử dân tộc. Đẩy mạnh công bố quốc tế bằng các công trình có giá trị dữ liệu, tiếp tục hoàn thiện hệ thống giáo trình mới, phát triển đội ngũ nhà khoa học có năng lực chuyên sâu cũng là những nhiệm vụ cần được ưu tiên.

Bên cạnh đó, hợp tác quốc tế và liên kết với các địa phương cần tiếp tục được mở rộng. Với mạng lưới quan hệ khoảng 50 trung tâm đào tạo, nghiên cứu quốc tế, Khoa có điều kiện thuận lợi để trao đổi học thuật, tiếp cận phương pháp mới và nâng cao vị thế nghiên cứu. Hoạt động tư vấn bảo tồn, phục hồi và phát huy giá trị di sản tại các địa phương cũng cần được đẩy mạnh, để tri thức khoa học thực sự đi vào cuộc sống, đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội.

Đáng chú ý, Khoa xác định triết lý giáo dục “Giáo học tương trưởng”, coi trọng sự tương tác, hỗ trợ để người dạy và người học cùng trưởng thành. Đây là quan điểm có ý nghĩa nhân văn sâu sắc, bởi giáo dục đại học không chỉ là quá trình truyền thụ kiến thức một chiều, mà còn là hành trình cùng khám phá, sáng tạo và hoàn thiện nhân cách. Trong khoa học xã hội và nhân văn, người thầy không chỉ truyền đạt phương pháp nghiên cứu mà còn góp phần hình thành thái độ trung thực, lòng say mê học thuật và trách nhiệm với cộng đồng ở người học.

Khoa cũng đặt mục tiêu tiếp tục giữ vị trí trung tâm hàng đầu Việt Nam, có uy tín quốc tế về đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao kết quả nghiên cứu trong lĩnh vực lịch sử, văn hóa và di sản. Để hiện thực hóa mục tiêu ấy, bên cạnh nỗ lực tự thân, rất cần những cơ chế chính sách đặc thù dành cho các ngành khoa học cơ bản cốt lõi; cơ chế đặt hàng nghiên cứu các vấn đề trọng yếu của quốc gia; nguồn lực hỗ trợ những hướng nghiên cứu chuyên sâu, đặc biệt như khảo cổ học, lý luận sử học, chữ Chăm và các nền văn hóa cổ.

Kỷ niệm 70 năm thành lập là dịp để nhìn lại một hành trình đáng tự hào, đồng thời xác định rõ hơn trách nhiệm trước tương lai. Trong một thế giới biến động nhanh, khi các giá trị văn hóa đứng trước cả cơ hội lan tỏa lẫn nguy cơ mai một, khi thông tin lịch sử có thể bị bóp méo bởi những cách tiếp cận thiếu khách quan, vai trò của những trung tâm nghiên cứu và đào tạo có uy tín càng trở nên quan trọng.

Bảy thập niên đã qua là nền móng, không phải điểm dừng. Tiếp tục giữ vững truyền thống, đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu, gắn kết học thuật với trách nhiệm quốc gia và nhu cầu xã hội – đó chính là con đường để Khoa Lịch sử và Văn hóa tiếp tục khẳng định vị thế, lan tỏa tri thức và đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

V.X.B