80 năm Ngày bầu cử đầu tiên của HĐND tỉnh Nghệ An (24/2/1946 – 24/2/2026): Ghi dấu hành trình hình thành và phát triển của một thiết chế quyền lực nhà nước ở địa phương

Bài 1: Từ lá phiếu năm 1946 đến điểm tựa của chính quyền Nhân dân

Cách đây tròn 80 năm, cùng với cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên bầu Quốc hội và HĐND các cấp trong cả nước, tại Nghệ An – địa bàn có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng – một thiết chế quyền lực nhà nước ở địa phương đã chính thức ra đời trong muôn vàn thử thách. Trải qua các chặng đường cách mạng, kháng chiến và kiến thiết, HĐND tỉnh không chỉ là nơi thể hiện quyền làm chủ của Nhân dân, mà còn từng bước trở thành điểm tựa chính trị – pháp lý vững chắc, góp phần giữ vững chính quyền cách mạng, huy động sức dân và dẫn dắt địa phương vượt qua những bước ngoặt cam go của lịch sử.

Thiết lập chính quyền hợp hiến trong thử thách “ba thứ giặc”

Cuối năm 1945 – đầu năm 1946, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa giành được độc lập đã phải đối diện với tình thế vô cùng hiểm nghèo. Chính quyền cách mạng non trẻ đồng thời phải chống chọi với ba loại “giặc” (giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm). Trong bối cảnh ấy, yêu cầu cấp bách đặt ra là nhanh chóng xây dựng một bộ máy chính quyền hợp hiến, hợp pháp, dựa trên ý chí và sự ủy quyền của Nhân dân, từ Trung ương đến địa phương.

Ngày 27/4/1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh bỏ phiếu bầu cử đại biểu HĐND khu phố Ba Đình Khóa V tại hòm phiếu số 6, đơn vị bầu cử số 1, tiểu khu 1, khu phố Ba Đình, Hà Nội. Ảnh: Tư liệu.

Đối với Nghệ An – tỉnh có diện tích rộng lớn, địa hình phức tạp, giao thông khó khăn, tỷ lệ mù chữ rất cao, nhiều vùng miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số – nhiệm vụ này càng trở nên nặng nề. Sau Cách mạng Tháng Tám, chính quyền tuy đã giành được nhưng còn non trẻ; hệ thống tổ chức Đảng chưa được phục hồi đầy đủ; nhiều tàn dư của bộ máy cũ vẫn tồn tại; các thế lực phản động lợi dụng khó khăn để chống phá, nhất là tại miền núi phía Tây tỉnh và một số khu vực trọng yếu. Việc sớm thành lập HĐND các cấp vì thế không chỉ là yêu cầu về tổ chức nhà nước mà còn là điều kiện sống còn để củng cố chính quyền Nhân dân, ổn định tình hình chính trị – xã hội và huy động sức dân cho sự nghiệp cách mạng.

Trong bối cảnh đó, cuộc Tổng tuyển cử ngày 6/1/1946 mang ý nghĩa lịch sử đặc biệt. Không chỉ bầu ra Quốc hội Khóa I – cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất – cuộc bầu cử còn mở đường cho việc hình thành thiết chế quyền lực nhà nước ở địa phương, nơi trực tiếp đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân.

Tiếp nối thành công của Tổng tuyển cử, ngày 24/2/1946, cử tri Nghệ An tham gia bầu cử HĐND tỉnh với tỷ lệ rất cao. Kết quả, 39 đại biểu ưu tú được lựa chọn vào HĐND tỉnh Khóa I, đánh dấu sự ra đời chính thức của cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương trong điều kiện vô cùng gian khó. Ngày 23/3/1946, tại phiên họp đầu tiên, HĐND tỉnh đã bầu ra Ủy ban hành chính tỉnh, nhanh chóng kiện toàn bộ máy chấp hành, ổn định tổ chức hành chính, xóa bỏ những tàn dư của chế độ cũ và củng cố chính quyền từ tỉnh đến cơ sở.

Đoàn xe vận tải quân sự vượt cầu phao Cầu Cấm trong chiến dịch vận tải Quang Trung. Ảnh: Tư liệu.

Ngay trong những năm đầu hoạt động, HĐND tỉnh đã thể hiện rõ vai trò “đi trước mở đường” trong xây dựng chính quyền cách mạng. Các nghị quyết tập trung giải quyết những vấn đề bức thiết của đời sống Nhân dân, như: bãi bỏ các loại thuế vô lý do thực dân, phong kiến để lại; tổ chức chia lại ruộng đất công và ruộng bỏ hoang cho nông dân sản xuất; phát động phong trào tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm nhằm chống đói, ổn định đời sống... Cùng với đó, nhiều chủ trương tiến bộ mang ý nghĩa xã hội sâu sắc được triển khai, như quy định ngày làm việc 8 giờ, bảo đảm bình đẳng nam nữ, tôn trọng tự do tín ngưỡng…, từng bước đặt nền móng cho một đời sống xã hội mới theo tinh thần dân chủ cách mạng.

Song song với các quyết sách về kinh tế – xã hội, HĐND tỉnh đặc biệt coi trọng lĩnh vực văn hóa, giáo dục. Phong trào "Bình dân học vụ" được đẩy mạnh trên toàn tỉnh, huy động đông đảo cán bộ, thanh niên, học sinh, công nhân tham gia giảng dạy chữ quốc ngữ cho Nhân dân... Nhờ đó, Nghệ An trở thành một trong những địa phương tiêu biểu của cả nước trong công cuộc xóa mù chữ, góp phần giải phóng sức dân, nâng cao dân trí và tạo nền tảng tri thức cho sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc lâu dài.

Từ xây dựng chính quyền đến hậu phương kháng chiến vững chắc

Những nỗ lực xây dựng chính quyền trong hòa bình chưa kéo dài bao lâu thì đất nước bước vào thử thách lớn hơn. Cuối năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi "Toàn quốc kháng chiến", Nghệ An cùng cả nước chuyển sang trạng thái thời chiến. Trước yêu cầu mới của lịch sử, HĐND tỉnh đã kịp thời điều chỉnh phương thức hoạt động, chuyển trọng tâm từ củng cố chính quyền sang vừa kháng chiến, vừa kiến quốc.

Ngày 9/12/1961, về thăm quê lần thứ hai, Bác Hồ chụp ảnh với chiến sĩ phong trào Xô viết Nghệ - Tĩnh (1930 - 1931). Ảnh: Tư liệu

Trong giai đoạn này, các quyết nghị của HĐND tỉnh không chỉ nhằm duy trì bộ máy chính quyền mà còn trực tiếp tổ chức, huy động và dẫn dắt cuộc kháng chiến Nhân dân. Việc thành lập Ủy ban Kháng chiến Hành chính các cấp, củng cố lực lượng vũ trang địa phương, bảo đảm hậu cần, tổ chức tiêu thổ kháng chiến được triển khai khẩn trương, quyết liệt... Những quyết nghị kịp thời, sát thực tiễn đã góp phần giữ vững an ninh chính trị, trật tự xã hội, xây dựng Nghệ An trở thành hậu phương vững chắc cho các chiến trường.

Trong suốt các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, qua các Khóa II đến VII, HĐND tỉnh không ngừng điều chỉnh tổ chức và phương thức hoạt động phù hợp với hoàn cảnh thời chiến. Bộ máy được rút gọn nhưng vẫn bảo đảm hiệu lực; các kỳ họp được duy trì linh hoạt trong điều kiện sơ tán, phân tán; các nghị quyết tập trung vào những vấn đề sống còn như bảo đảm sản xuất lương thực, huy động sức người, sức của chi viện tiền tuyến, ổn định đời sống Nhân dân và giữ vững hậu phương.

Các nghị quyết của HĐND tỉnh trong giai đoạn này vừa mang tính pháp lý, vừa có ý nghĩa động viên tinh thần sâu sắc. Đó là sự kết tinh ý chí của chính quyền và Nhân dân, tạo nên sự đồng thuận xã hội và sức mạnh tổng hợp, để Nghệ An vừa là hậu phương lớn của cả nước, vừa là chiến lũy kiên cường trong những năm tháng chiến tranh ác liệt.

Chợ Vinh - Trung tâm tỉnh Nghệ An những năm 1980. Ảnh: Tư liệu

Sau năm 1975, đất nước bước vào thời kỳ hòa bình, thống nhất. Thực hiện chủ trương hợp nhất tỉnh, Nghệ An và Hà Tĩnh trở thành tỉnh Nghệ Tĩnh. Trong bối cảnh mới, HĐND tỉnh đứng trước nhiệm vụ đặc biệt: tổ chức lại bộ máy chính quyền trên địa bàn rộng lớn hơn, điều hòa lợi ích giữa hai địa phương, giải quyết khối lượng công việc rất lớn trong điều kiện kinh tế – xã hội còn nhiều khó khăn, cơ chế quản lý mang nặng tính bao cấp.

Qua các Khóa VIII, IX, X và XI, HĐND tỉnh Nghệ Tĩnh tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm quyết nghị ở địa phương. Các nghị quyết tập trung vào ổn định tổ chức bộ máy, quản lý kế hoạch và ngân sách, quản lý đất đai, bảo vệ rừng, ổn định dân cư, bảo đảm an sinh xã hội, từng bước tháo gỡ khó khăn về lương thực, đời sống và trật tự xã hội. Dù còn chịu nhiều ràng buộc của cơ chế cũ, những quyết sách này đã góp phần quan trọng giữ vững ổn định chính trị, tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài.

Chính trong giai đoạn vừa quản lý, vừa điều chỉnh và tự hoàn thiện ấy, yêu cầu đổi mới tư duy quản trị, nâng cao hiệu lực giám sát và hoàn thiện pháp chế địa phương đã dần hình thành, trở thành tiền đề quan trọng để HĐND tỉnh bước vào thời kỳ đổi mới toàn diện từ cuối những năm 1980.

Cuốn sách lịch sử HĐND tỉnh Nghệ An (1946-2021).

Nhìn lại chặng đường hình thành và phát triển của HĐND tỉnh trong giai đoạn lịch sử đầu tiên ấy, là lịch sử HĐND tỉnh Nghệ An (1946- 2021)do Thường trực HĐND tỉnh Khóa XVII chỉ đạo biên soạn đã khái quát sâu sắc vai trò của thiết chế quyền lực nhà nước ở địa phương. Trong lời giới thiệu cuốn sách, nguyên Chủ tịch HĐND tỉnh Khóa XVII Nguyễn Xuân Sơn nhấn mạnh: “Cùng với quá trình xây dựng thể chế pháp quyền xã hội chủ nghĩa, HĐND tỉnh Nghệ An ngày càng được hoàn thiện về cơ cấu, chức năng, nhiệm vụ; hoạt động ngày càng phát huy hiệu lực, hiệu quả; vai trò và vị thế chính trị không ngừng được nâng cao, xứng đáng là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương của dân, do dân và vì dân”.

Diệp Anh