Bắc Ninh thí điểm triển khai luật sư công: “Gác cổng” pháp lý từ sớm

Luật sư công - mới từ tên gọi đến vai trò

Luật sư công là một chế định mới được thí điểm theo Nghị quyết số 24/2026/QH16 của Quốc hội. Cùng với Nghị quyết, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 364/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành; các quy định này bắt đầu được triển khai từ ngày 1/10/2026.

Một phiên tòa hành chính trực tuyến tại Tòa án nhân dân khu vực 4 - Bắc Ninh.

Theo quy định thí điểm, người được lựa chọn làm luật sư công phải thuộc một trong các nhóm: Cán bộ, công chức, viên chức; sĩ quan Quân đội nhân dân, sĩ quan Công an nhân dân; hoặc người làm việc trong doanh nghiệp nhà nước thuộc phạm vi thí điểm. Từ các nhóm này, cơ quan thực hiện thí điểm căn cứ nhu cầu sử dụng để lựa chọn người đáp ứng các tiêu chuẩn về trình độ, kinh nghiệm công tác pháp luật và giải quyết các vụ việc pháp lý phức tạp, thực hiện đào tạo, tập sự hoặc được miễn theo quy định, qua kiểm tra và được Bộ trưởng Bộ Tư pháp cấp chứng chỉ hành nghề luật sư. 

Việc được cấp chứng chỉ hành nghề luật sư công không làm thay đổi vị trí công tác của cán bộ, mà bổ sung tư cách nghề nghiệp để họ đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho cơ quan nhà nước. Không chỉ mới ở tên gọi, vai trò của đội ngũ này cũng đánh dấu bước chuyển lớn: Thay vì chỉ tham gia khi tranh chấp đã đưa ra đến tòa án, luật sư công có thể tham gia từ sớm, ngay khi cơ quan nhà nước xây dựng chính sách, chuẩn bị quyết định hoặc xử lý những vụ việc có vấn đề pháp lý phức tạp, để nhận diện rủi ro, bảo đảm việc giải quyết đúng quy định và hạn chế phát sinh tranh chấp về sau.

Khi thực hiện nhiệm vụ, luật sư công có các quyền theo quy định của pháp luật; trong đó có quyền yêu cầu cung cấp tài liệu, chứng cứ liên quan, tham gia tố tụng theo quy định. Họ cũng được bảo lưu ý kiến chuyên môn và từ chối thực hiện yêu cầu khi nội dung vụ việc không phù hợp với lĩnh vực chuyên môn, không đảm bảo tính độc lập, trung thực, khách quan của luật sư công hoặc có xung đột lợi ích khi tham gia giải quyết vụ việc.

Cùng với quyền, luật sư công phải tuân thủ pháp luật, quy tắc đạo đức, ứng xử nghề nghiệp luật sư; bảo đảm tính độc lập, trung thực, tôn trọng sự thật khách quan và chịu trách nhiệm về hoạt động nghề nghiệp của mình.

Áp lực pháp lý từ thực tiễn

Là thủ phủ công nghiệp của miền Bắc với tốc độ đô thị hóa và thu hút đầu tư cao, Bắc Ninh liên tục triển khai hàng loạt dự án hạ tầng, khu công nghiệp và phát triển đô thị. Quá trình này đồng nghĩa với khối lượng công việc khổng lồ liên quan đến đất đai, giải phóng mặt bằng, bồi thường, hỗ trợ tái định cư - những lĩnh vực vốn nhạy cảm và dễ phát sinh khiếu kiện.

Theo rà soát của Sở Tư pháp thành phố Bắc Ninh, trong năm 2026, khu vực nhà nước trên địa bàn có hàng trăm vụ kiện hành chính đang phát sinh và dự kiến phát sinh. Trong đó, áp lực pháp lý tập trung khá rõ ở một số địa phương, đơn vị. Cụ thể như UBND thành phố đang đối mặt với 94 vụ khiếu kiện hành chính; tại cấp xã, riêng phường Nếnh có 86 vụ khiếu kiện hành chính.

Quang cảnh hội nghị trực tuyến về triển khai thí điểm chế định luật sư công tại điểm cầu thành phố Bắc Ninh.

Tập trung nhiều khu, cụm công nghiệp lớn và thu hút nhiều dự án đầu tư, phường Nếnh là một trong những địa bàn điển hình về áp lực pháp lý ở cấp cơ sở. Tốc độ đô thị hóa nhanh cùng số lượng lớn các dự án liên quan đến bồi thường, giải phóng mặt bằng đang tạo áp lực đáng kể đối với đội ngũ cán bộ địa phương.

Chủ tịch UBND phường Nếnh Lê Hoàng Bách cho biết, chỉ tính riêng năm 2026, địa phương triển khai gần 200 dự án trên nhiều lĩnh vực, kéo theo hàng chục vụ việc, vụ án hành chính phức tạp. Việc theo đuổi các vụ án, nhất là những vụ việc kéo dài qua nhiều cấp xét xử, đòi hỏi rất nhiều thời gian và nhân lực.

"Có những vụ việc, cán bộ được cử phải đi lại, tham gia tố tụng tới cả chục lần. Trong khi khối lượng công việc chuyên môn ở cơ sở rất lớn, có thời điểm phường không thể bố trí người trực tiếp dự phiên tòa mà phải gửi văn bản trình bày quan điểm", ông Bách chia sẻ.

Theo lãnh đạo phường Nếnh, pháp luật về đất đai, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng có nhiều quy định chuyên sâu, trong khi cán bộ cơ sở phải đồng thời đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ. Vì vậy, nếu có đội ngũ luật sư công đủ năng lực chuyên môn tham gia tư vấn, hỗ trợ ngay từ quá trình xây dựng và hoàn thiện hồ sơ, rà soát căn cứ pháp lý cũng như tham gia giải quyết các vụ việc phát sinh, sẽ góp phần giảm áp lực cho chính quyền cơ sở, hạn chế sai sót và nâng cao hiệu quả phòng ngừa tranh chấp, khiếu kiện hành chính.

Áp lực từ những vụ việc hành chính không chỉ nằm ở số lượng hồ sơ phải giải quyết. Khi một quyết định hành chính bị khiếu kiện, cán bộ tham mưu, cơ quan ban hành quyết định phải tham gia giải trình, cung cấp hồ sơ, chứng cứ và thực hiện các yêu cầu tố tụng. Nếu quyết định bị hủy hoặc sửa, không chỉ công việc của cơ quan nhà nước bị ảnh hưởng mà tiến độ thực hiện dự án, quyền lợi của người dân và doanh nghiệp cũng có thể bị tác động.

Luật sư Trần Văn An, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư thành phố phát biểu tại hội nghị xây dựng pháp luật. (Ảnh: CTV)

Từ góc độ xét xử, thẩm phán Hà Văn Nâu, Phó Chánh Tòa Hành chính, Tòa án nhân dân thành phố Bắc Ninh cho biết: "Từ khi sáp nhập tỉnh đến nay, Tòa Hành chính Tòa án nhân dân thành phố đã thụ lý, xét xử hơn 100 vụ án hành chính. Thực tế xét xử cho thấy, khoảng 30% số vụ Tòa tuyên hủy một phần hoặc toàn bộ quyết định hành chính, hoặc buộc cơ quan nhà nước thực hiện hành vi hành chính xuất phát từ những vi phạm, thiếu sót về trình tự, thủ tục trong quá trình tham mưu, giải quyết hồ sơ. Phần lớn các vụ án liên quan đến đất đai, giải phóng mặt bằng, thực hiện các dự án".

Theo thẩm phán Hà Văn Nâu, khi một quyết định hành chính bị khiếu kiện ra tòa, cả chính quyền và người dân đều chịu những tổn thất nhất định. Người dân tốn thời gian, chi phí theo đuổi vụ kiện; còn chính quyền đối mặt với nguy cơ dự án bị đình trệ, ảnh hưởng đến hiệu lực, hiệu quả điều hành chung. Vì thế, nếu có đội ngũ chuyên môn pháp lý tham gia ngay từ đầu, những vấn đề pháp lý, thiếu sót về trình tự, thủ tục có thể được nhận diện, khắc phục trước khi vụ việc trở thành tranh chấp tại tòa.

Đưa chế định vào cuộc sống

Trước yêu cầu thực tế đó, Bắc Ninh đã chủ động rà soát, chuẩn bị nguồn nhân lực luật sư công. Theo Sở Tư pháp thành phố, hiện có 40 trường hợp đủ điều kiện là nguồn luật sư công để đào tạo bồi dưỡng.

Trong đó, nhóm 1 gồm 7 người đã có chứng chỉ hành nghề luật sư hoặc thuộc diện được miễn đào tạo, miễn tập sự hành nghề luật sư. Đây là nguồn nhân lực có thể bố trí làm luật sư công sau khi hoàn tất các thủ tục theo quy định.

Nhóm 2 gồm 33 người đã có giấy chứng nhận hoàn thành khóa đào tạo nghề luật sư hoặc thuộc diện tập sự hành nghề luật sư 4 tháng theo quy định. Những trường hợp này cần tiếp tục hoàn thiện các điều kiện về tập sự và cấp chứng chỉ hành nghề trước khi được bố trí làm luật sư công.

Con số 40 mới chỉ là nguồn rà soát đủ tiêu chuẩn, không đồng nghĩa với việc thành phố đã có ngay 40 luật sư công thực thụ. Với cán bộ kiêm nhiệm, khó khăn đặt ra là làm sao dung hòa công việc chuyên môn thường xuyên với yêu cầu tập sự, đi cùng các bài toán về thời gian làm việc, tiền lương và phụ cấp.

Bên cạnh nhân lực, cơ chế phối hợp giữa các đơn vị cũng cần tính toán kỹ. Nhu cầu sử dụng luật sư công ở từng địa bàn, lĩnh vực rất khác nhau. Có nơi phát sinh nhiều vụ kiện hành chính, tranh chấp, dự án phức tạp; trong khi ở nơi khác nhu cầu có thể ít hơn. Nếu mỗi cơ quan chỉ sử dụng nguồn luật sư công của mình, nguồn lực sẽ khó được phát huy đầy đủ.

Định hướng của Sở Tư pháp là xây dựng cơ chế phân công, giao việc linh hoạt; với những vụ việc lớn, phức tạp, thành phố có thể huy động sự phối hợp của luật sư công từ nhiều cơ quan, đơn vị hoặc đề nghị Bộ Tư pháp cử luật sư công của các bộ, ngành Trung ương hỗ trợ.

Có nhân lực và cơ chế mới chỉ là điều kiện cần. Để luật sư công thực sự phát huy vai trò, yêu cầu cốt lõi là bảo đảm tính độc lập, khách quan trong hoạt động nghề nghiệp. Nghị quyết 24/2026/QH16 của Quốc hội quy định rõ: Luật sư công phải tuân thủ pháp luật, quy tắc đạo đức nghề nghiệp; độc lập, trung thực và tôn trọng sự thật khách quan.

Tập trung nhiều khu, cụm công nghiệp lớn và thu hút nhiều dự án đầu tư, phường Nếnh là một trong những địa bàn điển hình về áp lực pháp lý ở cấp cơ sở.

Giá trị của luật sư công không chỉ nằm ở khả năng bảo vệ quyết định hành chính trước tòa, mà ở năng lực nhận diện bất cập để cơ quan có thẩm quyền kịp thời điều chỉnh trước khi phát sinh tranh chấp.

Luật sư Trần Văn An, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư thành phố Bắc Ninh cho rằng, luật sư công trước hết phải đáp ứng yêu cầu của nghề luật sư. Theo ông, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước không có nghĩa là bảo vệ mọi quyết định bằng mọi giá. Khi phát hiện vấn đề pháp lý, luật sư công cần chỉ ra những điểm chưa phù hợp để cơ quan có thẩm quyền xem xét, điều chỉnh, khắc phục. Đoàn Luật sư thành phố Bắc Ninh cũng sẽ phối hợp trong việc hướng dẫn thủ tục đăng ký tập sự, gia nhập Đoàn và cấp thẻ luật sư cho những người đủ điều kiện; đồng thời thực hiện trách nhiệm về chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp theo quy định.

Từ phía cơ quan quản lý nhà nước về tư pháp, bà Đoàn Thị Hồng Nhung, Phó Giám đốc Sở Tư pháp thành phố Bắc Ninh cho biết, việc triển khai chế định luật sư công được xác định phải gắn liền với nhu cầu thực tế giải quyết các vụ việc pháp lý phức tạp của địa phương. Mục tiêu không chỉ là hình thành đủ số lượng mà phải từng bước xây dựng đội ngũ có chuyên môn, kỹ năng, đủ sức tham gia "gác cổng" từ sớm vào các vấn đề pháp lý phát sinh.

"Trước mắt, Sở Tư pháp đang tiếp tục rà soát, hoàn thiện nguồn nhân lực, xây dựng cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị; đồng thời tham mưu cho UBND thành phố xác định, lựa chọn những vụ việc pháp lý phức tạp để cử luật sư công tham gia; tổng hợp các vướng mắc thực tiễn để kiến nghị cấp có thẩm quyền hướng dẫn, tháo gỡ, bảo đảm chế định thí điểm thực sự phát huy hiệu quả trong quản lý, điều hành." - bà Nhung nhấn mạnh.