Bài 2: Siết trách nhiệm doanh nghiệp, bảo vệ quyền riêng tư người dân

Dữ liệu khách hàng ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng đối với doanh nghiệp, nhưng nếu thiếu cơ chế kiểm soát, đây cũng có thể là nguồn phát sinh những rủi ro pháp lý và xâm phạm quyền riêng tư.

Khi các quy định mới về dữ liệu được triển khai, doanh nghiệp không thể chỉ quan tâm đến việc thu thập thông tin mà phải chịu trách nhiệm trong toàn bộ quá trình lưu trữ, khai thác và chia sẻ dữ liệu.

Nghị định số 363/2026/NĐ-CP quy định mức phạt tiền tối đa đối với hành vi vi phạm trong lĩnh vực dữ liệu là 100 triệu đồng đối với cá nhân và 200 triệu đồng đối với tổ chức. Ảnh minh họa: Thanh Tuấn

Nghị định số 363/2026/NĐ-CP quy định mức phạt tiền tối đa đối với hành vi vi phạm trong lĩnh vực dữ liệu là 100 triệu đồng đối với cá nhân và 200 triệu đồng đối với tổ chức. Ảnh minh họa: Thanh Tuấn

Không thể giao phó toàn bộ trách nhiệm cho bộ phận công nghệ

Một khách hàng đăng ký mua hàng trực tuyến, các thông tin như họ tên, số điện thoại, địa chỉ giao hàng và lịch sử giao dịch được lưu trữ trên hệ thống của doanh nghiệp. Để phục vụ chăm sóc khách hàng, doanh nghiệp tiếp tục chuyển một phần dữ liệu cho đơn vị vận chuyển, tổng đài hoặc đối tác tiếp thị.

Đây là quy trình phổ biến trong kinh doanh hiện đại. Tuy nhiên, nếu không xác định rõ phạm vi sử dụng, quyền truy cập và trách nhiệm của từng bên, dữ liệu có thể bị sử dụng sai mục đích hoặc bị rò rỉ ra bên ngoài.

Chẳng hạn, nhân viên được quyền truy cập danh sách khách hàng có thể tự ý sao chép số điện thoại để phục vụ hoạt động kinh doanh riêng. Tương tự, đơn vị tiếp thị thuê ngoài có thể sử dụng thông tin khách hàng cho những chiến dịch quảng cáo chưa được phép. Khi đó, rủi ro không chỉ nằm ở cá nhân trực tiếp thực hiện hành vi mà còn đặt ra vấn đề về quy trình quản trị, phân quyền và giám sát của doanh nghiệp.

Luật Dữ liệu số 60/2024/QH15 đã xác định các nguyên tắc xây dựng, phát triển, bảo vệ, quản trị, xử lý và sử dụng dữ liệu. Trong đó, việc khai thác dữ liệu phải bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan.

Đặc biệt, Nghị định số 363/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 11-11-2026 đã cụ thể hóa nhiều hành vi vi phạm trong hoạt động quản trị, lưu trữ, kết nối, chia sẻ và bảo vệ dữ liệu. Theo Điều 22, hành vi không thiết lập cơ chế xác định, đánh giá, cảnh báo sớm rủi ro trong xử lý dữ liệu có thể bị phạt từ 10-20 triệu đồng. Việc không đánh giá rủi ro đối với dữ liệu cốt lõi, dữ liệu quan trọng theo quy định có thể bị phạt từ 20-40 triệu đồng.

Điều 11 cũng quy định xử phạt từ 20-40 triệu đồng đối với hành vi cố ý khai thác, sử dụng dữ liệu ngoài phạm vi được giao, gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Ngoài phạt tiền, hành vi này còn có thể bị đình chỉ hoạt động khai thác, sử dụng dữ liệu từ 3-12 tháng.

Những quy định trên cho thấy quản trị dữ liệu không còn là việc riêng của bộ phận công nghệ thông tin. Ban lãnh đạo doanh nghiệp, bộ phận pháp chế, nhân sự, kinh doanh và những người trực tiếp tiếp cận dữ liệu đều phải có trách nhiệm trong việc bảo đảm thông tin được sử dụng đúng quy định.

Doanh nghiệp cần một hệ thống quản trị dữ liệu thực chất

Theo luật sư Trần Thị Thanh Lam (Văn phòng Luật sư Chính Pháp, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), một trong những điểm nghẽn hiện nay là tình trạng thiếu nhân lực chuyên trách, cùng khoảng cách giữa nhận thức và năng lực thực thi của doanh nghiệp.

Luật sư Trần Thị Thanh Lam thông tin, theo kết quả khảo sát từ trang thông tin của Hiệp hội Dữ liệu quốc gia, chỉ khoảng 16,3% doanh nghiệp được hỏi cho biết đã áp dụng đầy đủ các biện pháp kỹ thuật và quản lý để bảo vệ dữ liệu. Điều này cho thấy việc nâng cao năng lực quản trị dữ liệu cần được quan tâm đồng bộ, thay vì chỉ chú trọng đầu tư công nghệ.

Cùng quan điểm về yêu cầu quản trị, Thạc sĩ Lê Thanh Lâm, chuyên gia tư vấn pháp luật doanh nghiệp cho rằng, doanh nghiệp cần xây dựng bản đồ dữ liệu, xác định rõ dữ liệu khách hàng, nhân viên, đối tác đang được lưu trữ ở đâu, ai có quyền truy cập và được chia sẻ với những bên nào. Theo chuyên gia, an ninh dữ liệu không thể chỉ được xem là nhiệm vụ của bộ phận công nghệ thông tin, bởi một sự cố có thể đồng thời gây ra rủi ro pháp lý, tài chính và uy tín cho doanh nghiệp.

Từ những yêu cầu này, các doanh nghiệp cần tập trung vào một số giải pháp cụ thể.

Trước hết, cần rà soát toàn bộ dữ liệu đang quản lý, phân loại theo tính chất và mức độ quan trọng. Mỗi loại dữ liệu phải có mục đích sử dụng, thời hạn lưu trữ và phạm vi truy cập rõ ràng.

Thứ hai, thiết lập cơ chế phân quyền theo vị trí công việc. Nhân viên chỉ được tiếp cận những dữ liệu cần thiết cho nhiệm vụ được giao; các hoạt động truy cập, sao chép, chỉnh sửa và chia sẻ dữ liệu cần được kiểm soát, lưu vết.

Thứ ba, rà soát hợp đồng với các đối tác cung cấp dịch vụ lưu trữ, tiếp thị, chăm sóc khách hàng và xử lý dữ liệu thuê ngoài. Việc giao dữ liệu cho bên thứ ba không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được miễn trách nhiệm đối với những nghĩa vụ pháp lý thuộc về mình.

Cuối cùng, cần xây dựng phương án ứng phó sự cố, tổ chức kiểm tra định kỳ và đào tạo nhân viên về an toàn dữ liệu. Đây là những giải pháp thiết thực để hạn chế nguy cơ rò rỉ thông tin từ cả bên ngoài lẫn nội bộ doanh nghiệp.

Quyền riêng tư phải được đặt ở trung tâm chuyển đổi số

Bên cạnh trách nhiệm của doanh nghiệp, người dân cũng cần được bảo đảm khả năng kiểm soát thông tin của mình. Một môi trường số an toàn không thể chỉ dựa vào những cam kết chung chung về bảo mật, mà phải có cơ chế minh bạch để người dùng biết dữ liệu được thu thập, sử dụng và chia sẻ như thế nào.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1-1-2026, đã quy định quyền của chủ thể dữ liệu cá nhân và nghĩa vụ của các bên tham gia xử lý dữ liệu. Theo đó, việc xử lý dữ liệu phải có căn cứ pháp lý phù hợp, bảo đảm mục đích và các quyền của chủ thể dữ liệu theo quy định.

Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải thay đổi cách tiếp cận với khách hàng. Thay vì đưa ra những điều khoản dài, khó hiểu hoặc gộp nhiều mục đích sử dụng thông tin vào một nội dung chấp thuận, cần thông báo rõ ràng, dễ tiếp cận về loại dữ liệu được thu thập, mục đích sử dụng và các bên có thể tiếp cận dữ liệu.

Đối với cơ quan quản lý, cần tăng cường hướng dẫn, kiểm tra việc thực hiện các quy định pháp luật; đồng thời xây dựng cơ chế tiếp nhận, xử lý phản ánh của người dân khi phát hiện dữ liệu bị sử dụng sai mục đích hoặc có dấu hiệu bị xâm phạm.

Đặc biệt, cần phân biệt rõ phạm vi điều chỉnh giữa pháp luật về dữ liệu và pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Nghị định số 363/2026/NĐ-CP không thay thế các quy định xử phạt chuyên ngành về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng. Việc xác định hành vi, căn cứ xử lý phải căn cứ đúng quy định pháp luật tương ứng.

Chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện xây dựng cơ sở dữ liệu lớn, ứng dụng trí tuệ nhân tạo hay phát triển các nền tảng trực tuyến. Giá trị của chuyển đổi số còn nằm ở khả năng tạo dựng niềm tin giữa người dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Khi doanh nghiệp thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo vệ dữ liệu, người dân chủ động thực hiện các quyền của mình và cơ quan quản lý thực thi pháp luật nghiêm minh, quyền riêng tư sẽ không còn là vấn đề bị xem nhẹ trong quá trình phát triển kinh tế số. Đó cũng là nền tảng để xây dựng một môi trường số minh bạch, an toàn và phát triển bền vững.

Ngô Sơn

Nguồn Hà Nội Mới: https://hanoimoi.vn/bai-2-siet-trach-nhiem-doanh-nghiep-bao-ve-quyen-rieng-tu-nguoi-dan-1766263.html