Bài toán ngăn chặn thuốc lá lậu trước lộ trình tăng thuế và vướng mắc pháp lý

Hội thảo diễn ra vào sáng 12/10 tại phường Tân Ninh, tỉnh Tây Ninh nhằm thảo luận về các giải pháp pháp lý trong công tác phòng, chống buôn lậu mặt hàng thuốc lá.

Sự kiện thu hút sự tham gia của đại diện Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, các hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp sản xuất cùng các lực lượng chức năng trực tiếp làm nhiệm vụ tại tuyến biên giới và nội địa như Công an, Bộ đội Biên phòng, Hải quan và Quản lý thị trường.

Quang cảnh buổi hội thảo

Tại hội thảo, Tiến sĩ Vũ Hoài Nam, Tổng Biên tập Báo Pháp luật Việt Nam cho biết, Tây Ninh là địa bàn biên giới trọng điểm có đường biên giới dài tiếp giáp với Campuchia, nơi hoạt động buôn lậu các mặt hàng có lợi nhuận cao như thuốc lá diễn biến phức tạp.

Do đó, hội thảo được kỳ vọng là diễn đàn thực tiễn để cơ quan quản lý và lực lượng thực thi nhận diện vướng mắc, từ đó kiến nghị các giải pháp chính sách khả thi. Được biết, hội nghị diễn ra trong bối cảnh Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 9/6/2026 về tăng cường công tác chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới, thay thế cho Chỉ thị số 30/CT-TTg năm 2014 nhằm tạo khung pháp lý đồng bộ hơn cho các bộ, ngành và địa phương.

Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất hiện nay được lực lượng chức năng phản ánh nằm ở sự chưa đồng bộ giữa các văn bản quy phạm pháp luật.

Theo Thượng tá Nguyễn Thanh Hiền, Phó trưởng Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, môi trường, Công an tỉnh Tây Ninh, địa phương này có đường biên giới đất liền dài gần 400 km với nhiều cửa khẩu và đường mòn, lối mở. Lợi dụng địa hình bằng phẳng và dân cư phân tán, các đối tượng buôn lậu thường xuyên thay đổi phương thức vận chuyển tinh vi.

Đáng chú ý, Nghị định số 173/2024/NĐ-CP ban hành ngày 27/12/2024 không còn quy định thuốc lá điếu nhập lậu là hàng hóa cấm kinh doanh, trong khi Bộ luật Hình sự và Nghị định số 98/2020/NĐ-CP vẫn xác định đây là mặt hàng cấm. Sự vênh nhau giữa các quy định này đã gây ra không ít lúng túng cho lực lượng thực thi trong quá trình xử lý vi phạm hành chính cũng như chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra hình sự.

Tại Việt Nam, hoạt động buôn lậu thuốc lá đang diễn ra với nhiều phương thức, thủ đoạn, từ truyền thống như vận chuyển qua biên giới, chia nhỏ hàng hóa, thuê người vận chuyển đến hình thức mới như giao dịch qua mạng xã hội, thương mại điện tử, dịch vụ giao nhận.

Từ thực tế quản lý tuyến trọng điểm, Thượng tá Hoàng Văn Nghĩa, Phó trưởng Phòng nghiệp vụ Bộ đội Biên phòng Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, phương thức giao nhận và thanh toán của các đối tượng buôn lậu ngày càng phức tạp, khiến việc xác minh và truy tìm chủ mưu, cầm đầu gặp nhiều trở ngại.

Do đó, các đơn vị chức năng kiến nghị các cơ quan tư pháp Trung ương sớm có hướng dẫn thống nhất về tính chất pháp lý của mặt hàng này, đồng thời hoàn thiện chế tài xử lý đối với các cơ sở kinh doanh tái phạm và tăng cường phối hợp liên ngành từ biên giới vào nội địa.

Ở góc độ chuyên gia pháp lý, Luật sư Hà Trọng Đại, Giám đốc Công ty Luật TNHH Hà Trọng Đại và Cộng sự cho rằng, công tác kiểm tra, giám sát tại các điểm bán lẻ vẫn còn nhiều hạn chế. Việc rà soát các quy định liên quan đến số lượng tang vật, chủ thể vi phạm và căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự là yêu cầu cấp thiết để nâng cao sức răn đe của pháp luật.

Bên cạnh áp lực từ nguồn hàng lậu, các doanh nghiệp sản xuất trong nước cũng bày tỏ lo ngại về tác động của chính sách tài chính trong thời gian tới. Ông Vũ Duy Hoà, Phó Giám đốc Công ty Thuốc lá Sài Gòn nhận định, việc tăng thuế thuốc lá theo lộ trình dự kiến từ năm 2027 có thể làm nới rộng chênh lệch giá giữa sản phẩm hợp pháp và hàng nhập lậu, qua đó làm gia tăng sức hấp dẫn của thuốc lá lậu nếu không có các biện pháp kiểm soát nguồn cung hiệu quả.

Theo thông tin từ ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, trong 8 tháng đầu năm 2026, sản lượng tiêu thụ của ngành đạt khoảng 3,1 tỷ bao, đóng góp khoảng 20.500 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước, và dự kiến đạt 4,6 tỷ bao với mức nộp ngân sách khoảng 31.000 tỷ đồng trong cả năm.

Do đó, việc kiểm soát chặt chẽ buôn lậu không chỉ bảo vệ các doanh nghiệp sản xuất chân chính, mà còn giữ vững nguồn thu quan trọng cho ngân sách quốc gia.

Kết thúc hội thảo, các đại biểu thống nhất kiến nghị tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng minh bạch thẩm quyền, duy trì kiểm tra thường xuyên tại các chợ đầu mối và tuyến vận chuyển thay vì chỉ tập trung vào các đợt cao điểm. Đồng thời, công tác phối hợp giữa doanh nghiệp và cơ quan chức năng trong việc giám định, phân biệt hàng thật - giả và tuyên truyền nâng cao nhận thức người tiêu dùng cần tiếp tục được đẩy mạnh trong thời gian tới.

Các đại biểu cũng đã tập trung thảo luận sâu về các giải pháp đồng bộ nhằm giảm thiểu tình trạng thuốc lá nhập lậu, qua đó bảo vệ hoạt động sản xuất kinh doanh hợp pháp của doanh nghiệp và giữ vững nguồn thu ngân sách nhà nước.