Bài toán sinh đủ hai con ngày càng cấp thiết đối với công tác dân số

Bác sỹ thăm khám, chăm sóc cho trẻ sơ sinh. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Những năm gần đây, mức sinh của Việt Nam có xu hướng giảm nhanh và đã xuống dưới mức sinh thay thế.

Theo các chuyên gia, khi mức sinh đã xuống thấp trong nhiều năm, việc chỉ khuyến cáo người dân sinh con không thể tạo ra thay đổi bền vững. Điều cần thiết là tạo ra môi trường để người dân có thể thực hiện mong muốn sinh con mà không phải đánh đổi quá lớn về kinh tế, nghề nghiệp và chất lượng cuộc sống.

Chênh lệch mức sinh lớn giữa các địa phương

Số liệu từ Cục Thống kê cho thấy tổng tỷ suất sinh (TFR) của Việt Nam giảm từ 2,11 con/phụ nữ năm 2021 xuống 2,01 (năm 2022); 1,96 (năm 2023); 1,91 (năm 2024) và 1,93 con/phụ nữ vào năm 2025. Xu hướng giảm sinh diễn ra trên diện rộng, kể cả tại các địa phương trước đây có mức sinh cao, trong khi nhiều đô thị lớn rơi vào tình trạng mức sinh rất thấp, khó có khả năng phục hồi, đặc biệt tại các đô thị lớn và khu vực phát triển kinh tế.

Cục Dân số (Bộ Y tế) công bố thông tin mới nhất cuối năm 2025, trong 34 tỉnh, thành phố, có 11 tỉnh có mức sinh dưới 2,0 con/phụ nữ; 19 tỉnh có mức sinh từ 2,2 con/phụ nữ trở lên và 4 tỉnh có mức sinh xung quanh mức sinh thay thế từ 2,0-2,2 con/phụ nữ. Thành phố Hồ Chí Minh là địa phương có mức sinh thấp nhất, chỉ 1,51 con/phụ nữ, còn Điện Biên cao nhất với 2,91 con/phụ nữ.

Điều này cho thấy Việt Nam không đứng trước một bài toán mức sinh đồng nhất. Có nơi cần tiếp tục duy trì mức sinh hợp lý, tránh tình trạng sinh quá thấp, trong khi một số địa phương vẫn phải giải quyết các vấn đề liên quan đến mức sinh cao, tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và nâng cao chất lượng dân số.

Ngay trong kết quả Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024, sự khác biệt này đã thể hiện rõ tổng tỷ suất sinh khu vực thành thị chỉ 1,67 con/phụ nữ, thấp hơn đáng kể so với 2,08 con/phụ nữ ở nông thôn. Đông Nam Bộ có mức sinh 1,48 con/phụ nữ và Đồng bằng sông Cửu Long 1,62 con/phụ nữ, trong khi Trung du và miền núi phía Bắc đạt 2,34 và Đồng bằng sông Hồng 2,24 con/phụ nữ.

Mức sinh thấp vì vậy đang trở thành vấn đề đặc biệt đáng quan tâm ở các đô thị và khu vực phát triển kinh tế, nơi người trẻ phải đối mặt với chi phí nhà ở, nuôi dạy con, áp lực việc làm và yêu cầu cân bằng giữa công việc với gia đình.

Chuyển từ điều chỉnh mức sinh sang bảo đảm mức sinh thay thế

Trước diễn biến mức sinh giảm, năm 2026 Việt Nam đã có bước chuyển quan trọng về chính sách.

Theo Cục Dân số (Bộ Y tế), Luật Dân số và các văn bản hướng dẫn đã đưa ra nhiều chính sách nhằm khuyến khích sinh đủ hai con. Trong đó có quy định lao động nữ sinh con thứ hai được nghỉ thai sản 7 tháng, lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con thứ hai; Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035 cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 tỷ suất sinh thô tăng thêm 0,5‰ so với năm 2025.

Điểm đáng chú ý là chính sách dân số hiện nay không còn đặt trọng tâm vào việc "điều chỉnh mức sinh" theo từng vùng như trước, mà chuyển sang mục tiêu đạt và duy trì mức sinh thay thế trên toàn quốc, đồng thời chú trọng hỗ trợ những địa phương đang có mức sinh thấp.

Bởi khi mức sinh đã xuống thấp trong nhiều năm, việc chỉ khuyến cáo người dân sinh con không thể tạo ra thay đổi bền vững. Điều cần thiết là tạo ra môi trường để người dân có thể thực hiện mong muốn sinh con mà không phải đánh đổi quá lớn về kinh tế, nghề nghiệp và chất lượng cuộc sống.

Mức sinh thấp vì vậy đang trở thành vấn đề đặc biệt đáng quan tâm ở các đô thị và khu vực phát triển kinh tế. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Đánh giá vấn đề này, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho rằng, mức sinh thấp và tiếp tục có xu hướng giảm, già hóa dân số nhanh là những thách thức lớn của công tác dân số hiện nay. Ngành dân số vì thế cần có bước chuyển mạnh mẽ hơn cả về tư duy và phương pháp thực hiện. Trong câu chuyện mức sinh, mục tiêu cuối cùng không phải là buộc người dân phải sinh con, mà là tạo điều kiện để những người muốn có hai con có thể thực hiện mong muốn đó. Đó là một xã hội mà phụ nữ không phải lựa chọn giữa sự nghiệp và việc sinh con; người cha có thể tham gia chăm sóc con; trẻ em được tiếp cận dịch vụ giáo dục, y tế chất lượng; gia đình trẻ có điều kiện tiếp cận nhà ở và dịch vụ chăm sóc trẻ - đó mới là nền tảng bền vững để mức sinh phục hồi.

Nhằm góp phần nâng cao nhận thức của người dân về chính sách dân số, Cục Dân số phát động các cuộc thi tìm hiểu chính sách pháp luật dân số trong tình hình mới.

Trong đó, Cuộc thi 1 với chủ đề “Duy trì mức sinh thay thế” được tổ chức theo hình thức trực tuyến trên phạm vi toàn quốc. Cuộc thi diễn ra từ 0h ngày 10/9 đến 24h ngày 10/10/2026, tập trung tìm hiểu vai trò của cá nhân, cặp vợ chồng trong việc kết hôn, sinh con và duy trì mức sinh thay thế; đồng thời nâng cao nhận thức về phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống./.