Bangladesh làm gì để ứng phó với ô nhiễm không khí?

Hãy thử tưởng tượng nếu một tai nạn công nghiệp gây ra chừng ấy cái chết - và lại lặp lại năm này qua năm khác. Còn vô số người khác phải sống chung với bệnh mạn tính, suy giảm năng suất lao động và chất lượng cuộc sống đi xuống. Điều này khiến ô nhiễm không khí trở thành gánh nặng rất lớn cho nền kinh tế.

Tuy vậy, cuộc khủng hoảng này không phải là không có lối thoát. Dựa trên các nghiên cứu gần đây, cùng với những hiểu biết thu được từ quá trình làm việc với các nhà hoạch định chính sách ở Bangladesh, bài viết này phân tích thách thức ô nhiễm không khí, làm rõ những quan niệm sai lầm phổ biến và đề xuất các bước đi cụ thể để giải quyết vấn đề. Dù nhiều giải pháp thuộc về cấp chính sách và hành động của chính phủ, chuyên gia Martin Mattsson cũng nêu ra một số biện pháp thực tế mà mỗi cá nhân có thể áp dụng để bảo vệ bản thân và gia đình.

Ước tính mỗi năm, ô nhiễm không khí ngoài trời gây ra khoảng 90.000 ca tử vong tại Bangladesh. (Ảnh: AFP)

Vấn đề ô nhiễm không khí ở Bangladesh

Ô nhiễm không khí tại Bangladesh thuộc nhóm nghiêm trọng nhất thế giới. Tác hại lớn nhất đối với sức khỏe đến từ các hạt bụi siêu mịn - những hạt có đường kính 2,5 micromet trở xuống (trong khoa học gọi là PM2.5). Các hạt này nhỏ đến mức không thể nhìn thấy bằng mắt thường và có thể vượt qua các hàng rào lọc tự nhiên của cơ thể, xâm nhập vào máu khi chúng ta hít thở.

Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nồng độ PM2.5 trong không khí không nên vượt quá 5 microgam trên mỗi mét khối (5 µg/m³). Tuy nhiên, tại Bangladesh, mức trung bình toàn quốc năm 2023 lên tới 62 µg/m³ - cao gấp 12 lần so với khuyến cáo của WHO. Theo Chỉ số Chất lượng Không khí và Tuổi thọ (AQLI), người dân Bangladesh trung bình mất đi 5,5 năm tuổi thọ so với kịch bản đáp ứng được chuẩn của WHO. Riêng tại các huyện như Dhaka và Gazipur, mức suy giảm tuổi thọ vượt quá 7 năm.

Ô nhiễm không khí ảnh hưởng đến sức khỏe bằng cách làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh, bao gồm đau tim, đột quỵ, nhiễm trùng đường hô hấp, hen suyễn và ung thư phổi. Dù không thể khẳng định chắc chắn một trường hợp bệnh cụ thể ở từng cá nhân là do ô nhiễm không khí gây ra, các nghiên cứu cho thấy ô nhiễm không khí làm gia tăng tỷ lệ người mắc và tử vong vì những bệnh này trong cộng đồng.

Bên cạnh chi phí y tế, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy ô nhiễm không khí làm suy giảm đáng kể năng suất lao động, cả trong những công việc đòi hỏi thể lực lẫn trí óc. Điều này có nghĩa là mức ô nhiễm cao khiến chúng ta làm việc kém hiệu quả hơn và cuối cùng làm nền kinh tế nghèo đi.

Ô nhiễm đến từ đâu?

Các nhà khoa học nhìn chung thống nhất về những nguồn chính sau: Sản xuất điện (đặc biệt là các nhà máy nhiệt điện than, dầu và máy phát điện diesel); Đốt rác ngoài trời; Giao thông vận tải (đặc biệt là xe buýt và xe tải cũ); Lò gạch; Các ngành công nghiệp khác (như nhà máy thép và nhà máy phân bón); Hộ gia đình đốt nhiên liệu rắn (ví dụ như củi) để nấu ăn; Bụi từ đường sá và công trình xây dựng; Nguyên nhân tự nhiên như muối biển và bụi đất; Ô nhiễm từ các quốc gia khác lan sang Bangladesh.

Hiện vẫn còn tranh luận trong giới khoa học về mức độ đóng góp cụ thể của từng nguồn. Tuy nhiên, điều đã rõ là không có một nguồn duy nhất nào mà nếu kiểm soát được thì có thể giải quyết phần lớn vấn đề. Vì vậy, cần một cách tiếp cận tổng thể, triển khai đồng thời nhiều giải pháp, nhắm vào nhiều nguồn ô nhiễm khác nhau.

Làm gì để giảm ô nhiễm không khí?

Để tạo ra chuyển biến thực chất, cần phân bổ nguồn lực vào những giải pháp mang lại hiệu quả giảm ô nhiễm lớn nhất với chi phí hợp lý. Dưới đây là sáu đề xuất chính sách hàng đầu của ông Martin Mattsson - vừa khả thi, vừa có thể đem lại lợi ích lớn cho sức khỏe cộng đồng.

Tăng thuế và phí đối với các loại nhiên liệu gây ô nhiễm cao như than, diesel và dầu

Cần đánh thuế trực tiếp vào nguồn gây ô nhiễm - tức là bản thân nhiên liệu - rồi để các nhà khai thác và người tiêu dùng tự lựa chọn phương án thay thế phù hợp, thay vì để chính phủ can thiệp quá sâu vào quá trình chuyển đổi. Đồng thời, các khoản thu này cũng giúp tăng nguồn thu ngân sách.

Từng bước loại bỏ các lò gạch đốt than

Hầu hết các lò gạch ở Bangladesh đều hoạt động trái với quy định hiện hành, trong đó 25% số lò gây ra tới 50% tác hại đối với sức khỏe. Cục Môi trường cần ưu tiên cưỡng chế các lò gây ô nhiễm nghiêm trọng nhất trước. Đây thường là những lò nằm ở hướng gió thổi về các thành phố lớn hoặc sử dụng công nghệ lạc hậu. Việc gần đây ban hành và thực thi lệnh cấm lò gạch tại Savar là một bước đi đúng hướng, nhưng cần có thêm nhiều quyết định tương tự. Khi gạch trở nên khan hiếm hơn, ngành xây dựng sẽ dần chuyển sang các vật liệu thay thế như gạch bê tông.

Khuyến khích các hộ gia đình nông thôn chuyển từ đốt nhiên liệu rắn sang các loại bếp ít gây ô nhiễm hơn, như bếp gas LPG

Biện pháp này giúp giảm cả ô nhiễm không khí xung quanh lẫn ô nhiễm trong nhà do bếp truyền thống gây ra. Ô nhiễm trong nhà từ bếp nấu là một cuộc khủng hoảng y tế nghiêm trọng, đặc biệt ảnh hưởng đến phụ nữ ở nông thôn. Trợ giá bình gas LPG cho các hộ nông thôn là cách hiệu quả để thúc đẩy quá trình chuyển đổi này.

Giảm phụ thuộc vào than và dầu trong sản xuất điện

Bangladesh cần điện để phát triển, nhưng chính phủ không nên cho phép xây thêm các nhà máy nhiệt điện than hoặc dầu, đồng thời cần loại bỏ dần các nhà máy cũ như Barapukuria - nơi thiếu thiết bị hiện đại để xử lý khí thải trước khi xả ra môi trường. Thay vào đó, Bangladesh nên tận dụng tiềm năng lớn về năng lượng mặt trời bằng cách tiếp tục đẩy nhanh việc lắp đặt pin mặt trời. Ngoài ra, nước này có thể nhập khẩu thêm điện, đặc biệt là thủy điện từ khu vực Himalaya, vốn bổ trợ tự nhiên cho điện mặt trời. Thỏa thuận hiện có về nhập khẩu điện từ Nepal nên được mở rộng về quy mô, đồng thời tính đến các nguồn thủy điện khác như từ Bhutan.

Siết chặt thực thi lệnh cấm đốt rác ngoài trời

Các cá nhân và doanh nghiệp đốt rác hoặc đốt phụ phẩm nông nghiệp ngoài trời cần bị phạt nặng. Hành vi này đã bị cấm, vì vậy trọng tâm là tăng cường phát hiện vi phạm và xử lý nghiêm các bên liên quan, đặc biệt ở trong và quanh các khu vực đô thị đông dân. Đồng thời, các chính quyền đô thị cần cải thiện hệ thống thu gom và quản lý rác thải.

Loại bỏ dần các phương tiện giao thông cũ, gây ô nhiễm nặng, đặc biệt là xe buýt và xe tải hạng nặng

Có thể bắt đầu bằng việc thay thế xe buýt phục vụ giao thông công cộng - điều mà chính phủ đã triển khai ở Dhaka nhưng chưa thực hiện đầy đủ. Chính sách này cần được áp dụng không chỉ ở Dhaka mà trên toàn bộ hệ thống giao thông công cộng cả nước. Các xe tải cũ cũng cần được loại bỏ hoặc cải tạo, lắp đặt bộ chuyển đổi xúc tác và bộ lọc khí thải.

Như có thể thấy từ các đề xuất trên, yếu tố then chốt nằm ở khâu thực thi và hành động, chứ không phải ở việc ban hành thêm luật lệ, mục tiêu hay quy định mới. Tuy nhiên, năng lực thực thi của chính phủ là có hạn, không thể làm đồng thời ở mọi nơi. Vì vậy, cần ưu tiên cưỡng chế đối với những nguồn phát thải gây hại nghiêm trọng nhất trước - thường là các nguồn nằm trong hoặc ở hướng gió thổi vào các khu đô thị đông dân.

Với người dân, hành động phổ biến nhất để giảm mức độ tiếp xúc với ô nhiễm không khí là đeo khẩu trang khi ra ngoài. Biện pháp này chỉ thực sự hiệu quả nếu bạn dùng khẩu trang N95, KN95 hoặc FFP2; còn khẩu trang vải hay khẩu trang y tế thông thường hầu như không mang lại khả năng bảo vệ đáng kể. Một công nghệ khác hiệu quả hơn nhiều nhưng lại chưa được sử dụng rộng rãi là máy lọc không khí.

Một trong những cách hiệu quả nhất để bảo vệ bản thân và gia đình là lắp máy lọc không khí trong nhà. Cụ thể, hãy đặt máy trong phòng ngủ, đóng kín cửa ra vào và cửa sổ, rồi bật máy suốt đêm khi bạn ngủ - ít nhất là trong những tháng mùa đông, thời điểm ô nhiễm không khí ở mức cao nhất. Nghiên cứu do ông Martin Mattsson và các đồng tác giả thực hiện cho thấy, ngay cả một máy lọc không khí cỡ nhỏ cũng có thể giảm tới 80% mức ô nhiễm trong phòng khi chạy ở tốc độ trung bình, với điều kiện cửa ra vào và cửa sổ được đóng kín. Trên thị trường có nhiều mẫu tốt; điều quan trọng nhất là máy phải có bộ lọc HEPA.

Chính phủ nên yêu cầu các trường học vận hành máy lọc không khí trong lớp học, đóng cửa sổ trong mùa đông. Điều này sẽ giúp bảo vệ trẻ em, ít nhất là trong thời gian các em ở trong lớp. Cách làm tương tự cũng có thể áp dụng tại bệnh viện và các nơi làm việc trong nhà. Ngoài lợi ích về sức khỏe, một số bằng chứng cho thấy chất lượng không khí tốt hơn giúp cải thiện việc học của trẻ em, và có nhiều bằng chứng rõ ràng rằng nó làm tăng năng suất lao động.

Nhiều quốc gia như Anh, Mỹ và Trung Quốc đã giảm mạnh ô nhiễm không khí, nhưng điều đó không tự nhiên mà có. Nó đòi hỏi sự chung tay của nhiều thành phần trong xã hội - từ chính phủ, doanh nghiệp, truyền thông cho đến một công chúng chủ động và quan tâm. Ông Martin Mattsson tin chắc rằng xã hội Bangladesh sẽ nắm bắt được cơ hội này và chúng ta sẽ cải thiện đáng kể chất lượng không khí trong thời gian tới.

Nh.Thạch

AFP