Bảo đảm hướng nghiệp thực chất và phân luồng hiệu quả

Một lớp học của Trường Cao đẳng nghề Công nghiệp Hà Nội.

Từ hướng nghiệp đến phân luồng

Ngày 19/9, Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học toàn quốc với chủ đề “Hướng nghiệp và phân luồng trong giáo dục phổ thông: Thực trạng và giải pháp”.

Phát biểu khai mạc, PGS.TS Trần Kiều – Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục Việt Nam cho rằng, hướng nghiệp có thể hiểu là hoạt động của cá nhân với sự hướng dẫn, tổ chức của tập thể và sự tham gia của các yếu tố xã hội như gia đình, nhà trường. Mục tiêu là giúp người học chuẩn bị cho tương lai phù hợp thông qua quá trình đào tạo, giáo dục ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Trong khi đó, phân luồng không nên được hiểu là sự phân loại học sinh, mà là cách thức tổ chức các luồng đào tạo, chuẩn bị cho người học bước vào cuộc sống với những con đường đào tạo phù hợp, đa dạng và linh hoạt.

PGS.TS Trần Kiều – Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục Việt Nam phát biểu khai mạc hội thảo.

Theo PGS.TS Trần Kiều, nhận thức về hướng nghiệp đã phát triển từ đơn giản đến ngày càng sâu sắc, đáp ứng những yêu cầu phức tạp hơn của người học. Trong khoảng 5 năm trở lại đây, hoạt động hướng nghiệp và phân luồng ngày càng đa dạng; số lượng và vai trò của các chủ thể tham gia cũng mở rộng, từ nhà trường, gia đình đến doanh nghiệp, cộng đồng.

Hướng nghiệp vì thế không còn chỉ là công việc của cha mẹ trong việc định hướng cho con. Quá trình chuẩn bị để học sinh lựa chọn con đường học tập, nghề nghiệp cần sự tham gia của nhiều lực lượng.

Chỉ ra những điểm nghẽn như: cơ chế hoạt động, cơ chế liên kết giữa các lực lượng tham gia hướng nghiệp chưa thực sự rõ ràng; đội ngũ làm công tác tư vấn hướng nghiệp còn mỏng; PGS.TS Trần Kiều đề nghị đưa giáo dục hướng nghiệp trở thành một lĩnh vực giáo dục chính thức, được triển khai cụ thể, khoa học và lâu dài. Theo đó, cần xác định rõ mục tiêu học sinh đạt được gì, nội dung giáo dục hướng nghiệp, phương thức tổ chức và cách đánh giá kết quả.

“Cần làm một cách cụ thể, khoa học và lâu dài hơn”, PGS.TS Trần Kiều nhấn mạnh, đồng thời nêu 4 yêu cầu: mục tiêu rõ ràng; xác định nội dung giáo dục hướng nghiệp; tổ chức thực hiện bằng phương thức phù hợp; đánh giá thực chất kết quả đạt được.

Toàn cảnh hội thảo.

Chính sách mới, yêu cầu mới

Từ góc độ chính sách, ông Nguyễn Thế Sơn – Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông (Bộ GD&ĐT) cho biết, năm học 2026–2027 là năm đầu tiên triển khai Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục và Luật Giáo dục nghề nghiệp năm 2025.

Bộ GD&ĐT đã ban hành Thông tư 16/2026/TT-BGDĐT quy định về hướng nghiệp và phân luồng trong giáo dục. Một điểm đáng chú ý là cách tiếp cận hướng tới phân luồng trên cơ sở thực hiện tốt giáo dục hướng nghiệp, thay vì đặt nặng chỉ tiêu. Thông tư xác định cơ sở giáo dục phổ thông chủ trì tổ chức hướng nghiệp; cơ sở giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học, doanh nghiệp và các tổ chức liên quan phối hợp thực hiện.

Theo ông Nguyễn Thế Sơn, quy định mới làm rõ khái niệm hướng nghiệp, hoạt động hướng nghiệp và phân luồng; đồng thời nhấn mạnh quyền lựa chọn của học sinh, không ép buộc, áp đặt. Nội dung hướng nghiệp tập trung vào cung cấp thông tin nghề nghiệp, hỗ trợ học sinh tự nhận thức, phát triển kỹ năng lựa chọn nghề nghiệp, trải nghiệm nghề nghiệp và ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong hướng nghiệp.

Các hình thức thực hiện cũng được mở rộng, từ tích hợp trong môn học, hoạt động giáo dục đến trải nghiệm, tư vấn trực tiếp và trực tuyến; phối hợp với cơ sở giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học, doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Thế Sơn – Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông (Bộ GD&ĐT) phát biểu tại hội thảo.

Ở góc độ phân luồng, học sinh được cung cấp thông tin về các lựa chọn học tập sau THCS, THPT và các trình độ tương đương, hoặc tham gia lao động phù hợp với năng lực, sở thích, điều kiện cá nhân và nhu cầu xã hội.

Để triển khai, ngành Giáo dục sẽ tiếp tục hoàn thiện hướng dẫn chuyên môn, xây dựng kế hoạch hướng nghiệp liên tục từ lớp 1 đến lớp 12; phát triển đội ngũ làm công tác hướng nghiệp; chuẩn hóa công cụ đánh giá; xây dựng nền tảng số tích hợp dữ liệu về ngành nghề, cơ sở đào tạo, dự báo nhu cầu nhân lực và kết quả theo dõi học sinh sau phân luồng.

Lấp khoảng trống từ trải nghiệm nghề nghiệp

Một khảo sát quy mô lớn được PGS.TS Đinh Thị Kim Thoa - Tổng chủ biên Chương trình Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp chia sẻ tại hội thảo cho thấy, những vấn đề cần tiếp tục giải quyết.

Khảo sát được thực hiện trên 708.202 người, gồm 12.861 cán bộ quản lý, 45.166 giáo viên và 650.175 học sinh, nhằm đánh giá những chuyển biến của giáo dục hướng nghiệp sau 5 năm thực hiện Chương trình GDPT 2018.

Kết quả cho thấy, cán bộ quản lý và giáo viên tự đánh giá việc thực hiện các nội dung hướng nghiệp lần lượt ở mức 4,02 và 4,14/5. Trong khi đó, giáo viên và học sinh đánh giá thấp hơn, lần lượt 3,64 và 3,49/5. Khi đo kết quả trên học sinh, nhiều chỉ số chỉ ở mức trung bình.

PGS.TS Đinh Thị Kim Thoa chia sẻ tại hội thảo.

Theo PGS.TS Đinh Thị Kim Thoa, học sinh đã bắt đầu hiểu về bản thân nhưng chưa hiểu đầy đủ về nghề nghiệp. Một nguyên nhân là trải nghiệm nghề nghiệp còn ít, khiến hiểu biết về nghề nghiệp vẫn mang tính lý thuyết.

Đây cũng là chỉ số có kết quả thấp nhất trong 9 chỉ số khảo sát, với điểm trung bình 2,91/5. Có 44,15% học sinh đánh giá trải nghiệm nghề nghiệp ở mức 1–2. Giáo viên cũng cho rằng việc tổ chức các hoạt động giúp học sinh tiếp cận nghề nghiệp thực tế chưa tốt.

“Nếu học sinh chỉ tìm hiểu nghề nghiệp trong khuôn khổ nhà trường mà chưa được mở rộng trải nghiệm ra bên ngoài”, theo PGS.TS Đinh Thị Kim Thoa, điều này sẽ ảnh hưởng đến năng lực lựa chọn nghề nghiệp cũng như phân luồng.

Từ kết quả khảo sát, nhóm nghiên cứu đề xuất chuyển từ đo số lượng hoạt động sang đo kết quả trên học sinh, xem các em thực sự hình thành được những năng lực gì. Hướng nghiệp cần được thực hiện có hệ thống từ tiểu học đến THCS và THPT, thay vì tổ chức theo từng sự kiện.

Ba đề xuất trọng tâm giai đoạn 2026–2031 gồm tổ chức hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp thực chất; kết nối nhà trường với thế giới nghề nghiệp bằng cơ chế cụ thể; xây dựng công cụ đo năng lực lựa chọn của người học và đánh giá việc triển khai tại các nhà trường. “Phân luồng phải là hệ quả của quá trình hướng nghiệp”, PGS.TS Đinh Thị Kim Thoa nhấn mạnh.

TS Nguyễn Tùng Lâm - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục Việt Nam phát biểu tại hội thảo.

TS Nguyễn Tùng Lâm - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục Việt Nam cho rằng, hướng nghiệp trong nhà trường cần gắn với hệ sinh thái giữa trường phổ thông, đại học, cao đẳng, trường nghề và doanh nghiệp, cùng sự tham gia có trách nhiệm của chính quyền địa phương.

Nếu chỉ thực hiện hướng nghiệp trong phạm vi nhà trường sẽ khó tạo ra kết quả thực chất. Học sinh cần được kết nối với các cơ sở giáo dục và doanh nghiệp để có thêm cơ hội tiếp cận, trải nghiệm thực tế nghề nghiệp.

Sinh viên Trường Cao đẳng Xây dựng công trình đô thị học kỹ năng nghề nghiệp và kỹ năng mềm.