Bảo đảm tối đa quyền lợi của trẻ em trong các quy định về nuôi con nuôi

Phòng ngừa, ngăn chặn nguy cơ lợi dụng quy định

Quang cảnh phiên họp. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Đóng góp ý kiến tại phiên thảo luận, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (TP Hồ Chí Minh) nhấn mạnh, nhận con nuôi là để mở ra một mái ấm cho trẻ em, không thể để thủ tục nhân văn ấy trở thành cánh cửa cho hành vi mua bán, chuyển giao hay lạm dụng trẻ em. Đánh giá cao dự thảo mới nhất đã bổ sung các quy định về hành vi bị nghiêm cấm, xác minh trẻ bị bỏ rơi và bảo vệ trẻ khi hủy quyết định nuôi con nuôi, nhưng với một lĩnh vực liên quan trực tiếp đến thân thể, nhân thân và tương lai của trẻ, đại biểu TP Hồ Chí Minh mong muốn dự thảo Luật thiết kế thêm cơ chế để phát hiện nguy cơ trước khi trẻ được giao nhận, đưa ra khỏi nơi cư trú hoặc rơi vào tay người có mục đích bất hợp pháp.

“Không nên suy diễn rằng mọi trường hợp nhận con nuôi đều có nguy cơ bị lợi dụng. Tuy nhiên, phòng ngừa kịp thời vẫn tốt nhất bởi hậu quả đối với một đứa trẻ có thể không khắc phục được”, đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhấn mạnh.

Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung rõ tại Điều 5 quy định về các hành vi bị nghiêm cấm: “nghiêm cấm lợi dụng việc cho, nhận con nuôi để tuyển mộ, chuyển giao, tiếp nhận, vận chuyển hoặc đưa trẻ em đi nhằm mua bán người, bóc lột hoặc lấy mô, bộ phận cơ thể; nghiêm cấm gắn việc nhận nuôi với yêu cầu hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể hoặc bất kỳ can thiệp y tế trái pháp luật nào”.

Đối với Điều 14 về điều kiện của người nhận con nuôi, đại biểu cho rằng cần quy định rõ người đã bị kết án về tội mua bán người, mua bán hoặc chiếm đoạt mô, bộ phận cơ thể người không được nhận con nuôi. Việc kiểm tra phải áp dụng với cả hai người trong cặp vợ chồng và những người có vai trò thực tế trong việc chăm sóc trẻ.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề xuất, không nên chỉ yêu cầu công an xác minh trong trường hợp trẻ bị bỏ rơi mà cần xác minh nguồn gốc, danh tính, người thân và sự tự nguyện trong mọi trường hợp có dấu hiệu bất thường. Nếu hồ sơ thiếu nhất quán, có môi giới thúc ép, có khoản tiền không minh bạch, yêu cầu đưa trẻ đi gấp hoặc đặt điều kiện liên quan đến can thiệp y tế, cơ quan có thẩm quyền phải tạm dừng giao nhận, bảo đảm an toàn cho trẻ và chuyển thông tin cho cơ quan bảo vệ trẻ em, công an và ngành y tế để xác minh.

Liên quan đến Điều 23 về hủy bỏ, thu hồi quyết định nuôi con nuôi, đại biểu nhấn mạnh, phải bảo đảm rằng khi phát hiện sai phạm, trẻ được bảo vệ ngay nhưng không bị đẩy vào một khoảng trống chăm sóc; cần có nơi ở an toàn, người chăm sóc, hỗ trợ tâm lý và cơ chế xem xét độc lập; để trẻ không phải "gánh hậu quả" từ hành vi của người lớn hay sai sót của cơ quan giải quyết hồ sơ.

Theo đại biểu Nguyễn Vũ Trung, những đề xuất trên không nhằm tạo thêm giấy tờ cho mọi gia đình mà là các chốt kiểm soát do cơ quan nhà nước thực hiện, tập trung vào trường hợp có rủi ro; hồ sơ điện tử và dữ liệu sẵn có phải được khai thác, không bắt người dân nộp đi nộp lại.

"Một bộ hồ sơ có thể bị làm giả, một quyết định có thể bị lợi dụng nhưng nếu luật buộc xác minh độc lập, nhận diện dấu hiệu bất thường và can thiệp kịp thời, chúng ta có thể chặn nguy cơ trước khi trẻ bị tổn hại. Đó phải là "chuẩn bảo vệ" của Luật Nuôi con nuôi sửa đổi", đại biểu nêu rõ.

Làm rõ hệ quả pháp lý và điều kiện chấm dứt việc nuôi con nuôi

Đại biểu Quốc hội tỉnh An Giang Nguyễn Danh Tú phát biểu. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Về hệ quả của việc chấm dứt nuôi con nuôi, đại biểu Nguyễn Danh Tú (An Giang) cho biết, Điều 29 dự thảo Luật quy định Quyết định nuôi con nuôi không còn hiệu lực kể từ ngày Quyết định chấm dứt việc nuôi con nuôi của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Lúc này, quyền và nghĩa vụ giữa cha, mẹ nuôi và con nuôi chấm dứt.

Tuy nhiên, dự thảo Luật chưa quy định trong trường hợp này việc xác định cha mẹ cho con nuôi như thế nào, nếu không có quy định cụ thể sẽ không có cơ sở xác định cha, mẹ cho con nuôi sau khi đã chấm dứt việc nuôi con nuôi. Vì vậy, đại biểu Nguyễn Danh Tú đề nghị cân nhắc bổ sung quy định: "Quan hệ giữa cha, mẹ đẻ và con đẻ được khôi phục kể từ thời điểm quan hệ nuôi con nuôi chấm dứt". Như vậy, dù con nuôi đã thành niên hay chưa thành niên, khi quan hệ nuôi con nuôi chấm dứt thì sẽ xác định cha, mẹ của con nuôi là cha, mẹ đẻ của người đó. Đây là một hệ quả pháp lý quan trọng của việc chấm dứt nuôi con nuôi.

Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng Dương Khắc Mai phát biểu. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Cùng quan tâm tới nội dung liên quan, đại biểu Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) đóng góp ý kiến đối với căn cứ chấm dứt việc nuôi con nuôi, quy định tại điểm b khoản 2 Điều 27.

Theo đó, dự thảo đã bổ sung căn cứ chấm dứt đối với con nuôi chưa thành niên khi người nhận nuôi độc thân, hoặc cả cha nuôi và mẹ nuôi chết, phải chấp hành hình phạt tù từ ba năm trở lên, mất năng lực hành vi dân sự hoặc mắc bệnh hiểm nghèo không còn khả năng chăm sóc, nuôi dưỡng. Mục đích là tạo cơ hội chăm sóc thay thế cho trẻ. Tuy nhiên, đại biểu Dương Khắc Mai cho rằng, không còn khả năng trực tiếp chăm sóc không đồng nghĩa với việc phải chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi. Khoản 1 Điều 27 yêu cầu có căn cứ và có yêu cầu chấm dứt; khoản 2 Điều 29 giao Tòa án đánh giá phương án chăm sóc, song còn thiếu yêu cầu đánh giá sự cần thiết phải chấm dứt trước khi quyết định.

"Chẳng hạn, cha mẹ nuôi qua đời nhưng trẻ vẫn được ông bà trong gia đình nuôi chăm sóc an toàn. Chấm dứt việc nuôi con nuôi có thể làm chấm dứt quyền, nghĩa vụ với các thành viên khác trong gia đình nuôi theo khoản 1 Điều 29, dù quan hệ này đang bảo vệ tốt cho trẻ", đại biểu nêu thực tế.

Từ đó, đại biểu tỉnh Lâm Đồng đề nghị bổ sung tại Điều 27: "Trước khi quyết định chấm dứt theo điểm b khoản 2, Tòa án phải xem xét khả năng giám hộ, chăm sóc trong gia đình nuôi; nguyện vọng, sự gắn bó và quyền lợi lâu dài của trẻ; chỉ chấm dứt khi thực sự cần thiết vì lợi ích tốt nhất của trẻ em". Đại biểu khẳng định, quy định này không cản trở việc nhận con nuôi mới, mà tránh làm đứt gãy quan hệ gia đình đang ổn định.

Hoàn thiện quy định về điều kiện nhận nuôi và quyền thừa kế

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng phát biểu giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội nêu. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng đã phát biểu giải trình, làm rõ thêm một số ý kiến được các đại biểu Quốc hội nêu. Về điều kiện trẻ em được nhận làm con nuôi, Bộ trưởng khẳng định quy định tại khoản 1 Điều 13 đã bao quát các nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, không nơi nương tựa, trong đó có trẻ em có cha mẹ nhưng cha mẹ không còn khả năng chăm sóc, nuôi dưỡng; trẻ em bị bạo lực, xâm hại, bóc lột... Bộ Tư pháp sẽ tiếp tục rà soát để bảo đảm các trường hợp trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt đều được tiếp cận các hình thức chăm sóc thay thế, trong đó có nhận làm con nuôi.

Đối với khoản tiền bù đắp chi phí tại khoản 3 Điều 13, Bộ trưởng cho biết đây là quy định kế thừa Luật Nuôi con nuôi hiện hành, phù hợp với Công ước La Hay năm 1993 về bảo vệ trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực nuôi con nuôi quốc tế. Các khoản thu chỉ nhằm bù đắp chi phí thực tế phát sinh, không được tạo ra lợi ích tài chính bất chính. Dự thảo đã có các quy định nhằm phòng ngừa lạm dụng, tiêu cực, Bộ Tư pháp sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế kiểm soát, bảo đảm việc thu, phân bổ và sử dụng các khoản chi phí chặt chẽ, minh bạch.

Về điều kiện của người nhận con nuôi, theo Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, dự thảo đã bổ sung quy định đối với trường hợp vi phạm hành chính liên quan đến xâm hại trẻ em; đồng thời tiếp thu ý kiến về việc nghiên cứu bổ sung trường hợp đang bị áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn. Đối với nội dung liên quan đến hệ quả pháp lý của việc nuôi con nuôi, trong đó có vấn đề về quyền thừa kế, Bộ trưởng Bộ Tư pháp khẳng định, việc trẻ em được nhận làm con nuôi không làm mất quyền thừa kế di sản của cha mẹ đẻ theo quy định của Bộ luật Dân sự. Cơ quan soạn thảo sẽ nghiên cứu để thể hiện rõ hơn nội dung này trong dự thảo.

Bên cạnh đó, các vấn đề khác như: thẩm quyền quyết định nuôi con nuôi, thù lao cho người làm công tác xã hội, trách nhiệm cung cấp thông tin, phối hợp thực hiện hồ sơ... cũng sẽ được tiếp tục rà soát nhằm góp phần hoàn thiện dự thảo Luật.