Báo động sau những 'bom tấn' gây sốt toàn cầu

Những series truyền hình Hàn Quốc đang trở thành thế lực thống trị các nền tảng trực tuyến toàn cầu. Bằng cách khai thác tinh tế, sâu sắc tâm lý con người, các mối quan hệ phức tạp cùng tư duy sáng tạo, nhiều tác phẩm đã chinh phục hàng triệu khán giả khắp thế giới những năm qua.

Thế nhưng, đằng sau lớp vỏ bọc hào nhoáng và kinh phí sản xuất khổng lồ lại là một thực tế ít ai ngờ tới: Điều kiện làm việc của đội ngũ sản xuất vẫn "dậm chân tại chỗ", hoàn toàn không tương xứng với vị thế toàn cầu của ngành công nghiệp giải trí này.

54 giờ làm việc mỗi tuần

Theo Korea Herald, mặc dù là một thế lực lớn trong ngành công nghiệp giải trí toàn cầu, ngành phim truyền hình Hàn Quốc vẫn đang phải đối mặt với những vấn đề như điều kiện làm việc bấp bênh, hợp đồng bất công và giờ làm việc kéo dài quá mức. Tất cả xuất phát từ một hệ thống sản xuất phân mảnh, nơi các quy định bảo vệ người lao động chưa bao giờ được thiết lập một cách thỏa đáng.

Báo cáo công bố ngày 24/10 của Trung tâm Quyền lao động Truyền thông Hanbit - dựa trên khảo sát kéo dài 2 tháng với 237 nhân sự thuộc ê-kíp quay phim, cho thấy trung bình một nhân sự truyền hình Hàn Quốc phải làm việc 54 giờ 23 phút/tuần. Con số này đã vượt quá mức trần 52 giờ/tuần theo quy định của pháp luật.

Ngành công nghiệp phim truyền hình Hàn Quốc đang phải đối mặt hàng loạt vấn đề về điều kiện làm việc, hợp đồng bất công và bào mòn sức lao động của đội ngũ sản xuất. Ảnh: Netflix.

Không dừng lại ở đó, các ca quay đêm diễn ra phổ biến đến mức báo động. Khoảng 24,8% tổng số ca ghi hình kéo dài hoặc kết thúc trong khoảng từ 22h đến 6h sáng hôm sau. Đáng chú ý, có tới 31% số trường hợp người lao động chỉ có chưa đầy 11 tiếng để nghỉ ngơi trước khi phải tiếp tục quay lại tập trung tại trường quay.

Nguồn cơn của tình trạng này bắt đầu từ chính cấu trúc sản xuất đặc thù của Hàn Quốc. Khác với công nghiệp truyền hình Mỹ vốn vận hành dựa trên các mô hình sử dụng lao động chuẩn hóa, ngành phim truyền hình Hàn Quốc lại hoạt động theo chuỗi cung ứng phân tán, phụ thuộc lớn vào các nhà sản xuất độc lập và đơn vị gia công bên ngoài.

Theo mô hình này, các thành viên trong ê-kíp thường chỉ được ký hợp đồng theo từng dự án ngắn hạn dưới dạng "thỏa thuận công việc linh hoạt", thay vì hợp đồng lao động cố định. Khi trách nhiệm vận hành bị chia nhỏ qua nhiều tầng sản xuất, việc thiết lập các tiêu chuẩn chung về lịch trình, thù lao hay chế độ nghỉ ngơi trở thành một bài toán chưa có lời giải.

Áp lực càng gia tăng khi phần lớn các đoàn phim Hàn Quốc vẫn duy trì thói quen "vừa quay vừa phát sóng" thay vì hoàn tất 100% khâu tiền kỳ trước khi lên sóng như chuẩn mực của Mỹ.

Giáo sư Lee Moon Haeng thuộc Khoa Truyền thông Đại chúng, Đại học Suwon nhận định: "Việc vừa sản xuất vừa phát sóng song song dẫn đến tiến độ bàn giao bị nén chặt đến mức tối đa. Điều này vô hình trung bóp nghẹt và làm nghiêm trọng thêm điều kiện làm việc vốn đã rất khắc nghiệt của đoàn phim".

Sự chênh lệch giữa ngành phim truyền hình và điện ảnh tại Hàn Quốc cũng thể hiện rất rõ. PGS Lee Sung Min từ khoa Khoa học & Nghệ thuật Truyền thông (Đại học Mở Quốc gia Hàn Quốc) chỉ ra rằng: "Ở mảng điện ảnh, các dự án muốn kêu gọi vốn từ Quỹ Phát triển phim do nhà nước hỗ trợ bắt buộc phải áp dụng mẫu hợp đồng chuẩn. Bên cạnh đó, các nhà đầu tư và nhà phát hành lớn cũng chủ động thể chế hóa hợp đồng chuẩn thông qua các thỏa thuận hợp tác chung".

Trong khi đó, mảng phim truyền hình lại thiếu vắng trầm trọng các cơ chế bảo vệ tương tự do có quá nhiều nguồn vốn đầu tư và các đơn vị gia công cùng tham gia vào một dự án.

Khoảng trống

Dù đối mặt với nhiều thách thức, các chuyên gia đều ghi nhận điều kiện lao động tại các đoàn phim đã có những cải thiện từng bước trong một thập kỷ qua, đặc biệt là sau khi Hàn Quốc chính thức áp dụng chế độ làm việc tối đa 52 giờ/tuần.

Thomas Suh, nhà sản xuất và biên kịch làm việc tại Seoul, chia sẻ: "Khung pháp lý 52 giờ đã giúp định hình những kỳ vọng rõ ràng hơn về thời gian làm việc. Ngành công nghiệp điện ảnh - truyền hình đã tiến một bước dài khi bắt đầu nhận thức được rằng: thời gian làm việc của ê-kíp là một khoản chi phí sản xuất bắt buộc phải được tính toán và đưa vào kế hoạch từ đầu".

Hàng loạt phim truyền hình Hàn Quốc gây sốt trên toàn cầu thời gian qua. Ảnh: SBS.

Tuy nhiên, sự cải thiện này mới dừng lại ở con số giờ làm. Những khía cạnh quan trọng khác như an toàn lao động và chế độ đền bù tai nạn vẫn còn nhiều khoảng trống.

PGS Lee Sung Min nhấn mạnh rằng dù việc tuân thủ giờ làm có tiến bộ, nhưng việc thiếu vắng các hợp đồng lao động chuẩn vẫn khiến nhân sự truyền hình không được bảo vệ khi xảy ra tai nạn hay thương tích trên trường quay.

Bức tranh lao động ngày càng trở nên phức tạp khi làn sóng sản xuất phim không còn gói gọn trong các đài truyền hình truyền thống. Sự bùng nổ của các nền tảng trực tuyến như YouTube, cùng sự lên ngôi của web-series và phim ngắn đã biến thị trường thành hàng nghìn đơn vị sản xuất tư nhân và sáng tạo tự do.

Hệ quả là ê-kíp và diễn viên thường xuyên được tuyển dụng qua các "hợp đồng dịch vụ tự do" thay vì hợp đồng lao động có giá trị pháp lý.

Mức độ rủi ro nghiêm trọng nhất đang tập trung ở các dự án phim ngắn và nội dung YouTube. Tại đây, thỏa thuận miệng, lịch quay gấp gáp và mức thù lao trọn gói không thể thương lượng đã trở thành "luật ngầm". Khác với phim phát sóng truyền hình, nội dung YouTube không được xếp loại là hoạt động truyền hình theo luật định. Do đó, các dự án này nằm hoàn toàn ngoài tầm kiểm soát của các quy định giám sát điều kiện lao động hay hợp đồng chuẩn.

Để giải quyết tình trạng bất bình đẳng này, ngành công nghiệp giải trí Hàn Quốc cần một cơ chế giám sát được hiện đại hóa và một mạng lưới an sinh lao động rộng lớn hơn, phù hợp với thực tế của thời đại truyền thông mới.

Nhà sản xuất Thomas Suh cho rằng: "Chúng ta cần ranh giới phân định rõ ràng giữa công việc sáng tạo độc lập và việc làm thuê dưới sự chỉ đạo của người khác. Ưu tiên hàng đầu hiện nay là phân loại đúng bản chất việc làm, minh bạch hóa hợp đồng, ghi nhận chính xác giờ làm và tạo ra các kênh thực tế để người lao động khiếu nại khi bị vi phạm. Ngoài ra, các cơ sở sản xuất nhỏ cũng cần được hướng dẫn cụ thể về trách nhiệm của người sử dụng lao động".