Bảo vệ an toàn dữ liệu quân sự trong chuyển đổi số

Bài 1: Nguồn lực chiến lược trong tác chiến hiện đại

Trong chiến tranh hiện đại, ưu thế trên chiến trường không chỉ phụ thuộc vào hỏa lực, trang bị và quy mô lực lượng mà còn được quyết định bởi khả năng nắm bắt, xử lý và khai thác thông tin. Trong quá trình chuyển đổi số của Quân đội nhân dân Việt Nam, dữ liệu quân sự đang trở thành nguồn lực quan trọng, phục vụ công tác lãnh đạo, chỉ huy, quản lý và điều hành các hoạt động quân sự, quốc phòng. Nhận thức đúng bản chất, giá trị và tính chất của dữ liệu là cơ sở để khai thác hiệu quả, đồng thời bảo đảm an toàn trong quá trình sử dụng.

Các đại biểu bấm nút khai trương các phần mềm, cơ sở dữ liệu dùng chung của Bộ Quốc phòng năm 2026. Ảnh: Cổng thông tin Bộ Quốc phòng

Hiểu đúng về dữ liệu quân sự

Ngày 9/10/2026, Bộ Tư lệnh 86 tổ chức Lễ khai trương nền tảng số và cơ sở dữ liệu dùng chung của Bộ Quốc phòng. Nhiều hệ thống được giới thiệu, gồm: Cơ sở dữ liệu tổ chức biên chế toàn quân, Phần mềm Quản trị dữ liệu, Phần mềm Quản lý văn bản, Hệ thống quản lý trung tâm dữ liệu và Trợ lý ảo AI Văn phòng. Sự kiện cho thấy dữ liệu đang từng bước được tổ chức, quản lý tập trung và khai thác có hệ thống trong Quân đội.

Thực tế, dữ liệu quân sự không phải khái niệm chỉ xuất hiện cùng với máy tính hay công nghệ số. Từ lâu, các quyết định về tổ chức lực lượng, lựa chọn phương án tác chiến hay bảo đảm hậu cần đều dựa trên thông tin được thu thập, tổng hợp và phân tích. Trong các chiến dịch lớn như Chiến dịch Điện Biên Phủ và Chiến dịch Hồ Chí Minh, bản đồ, báo cáo trinh sát, thông tin về địa hình, thời tiết, tình hình đối phương, quân số, vũ khí, trang bị là những nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ công tác chỉ huy. Điểm khác biệt hiện nay là thông tin được số hóa, lưu trữ với quy mô lớn hơn, cập nhật nhanh hơn và có khả năng kết nối giữa nhiều hệ thống.

Lý giải về bản chất của dữ liệu trong hoạt động quân sự, Thiếu tướng, Tiến sĩ Trần Minh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam khẳng định: "Trong quy trình lãnh đạo, chỉ huy, điều hành các hoạt động quân sự, quốc phòng, mọi khâu đều phải bắt đầu từ dữ liệu. Quá trình nắm tình hình trên chiến trường thực chất là quá trình thu thập dữ liệu từ các lực lượng tình báo, trinh sát đến từng cơ quan, đơn vị. Khối dữ liệu đó tập trung vào ba trụ cột chính: Dữ liệu về địch, dữ liệu về ta và dữ liệu về môi trường tác chiến".

Theo đó, dữ liệu quân sự bao gồm những thông tin phản ánh tình hình đối phương, thực lực của ta và các yếu tố tác động đến hoạt động quân sự. Đây là căn cứ để người chỉ huy đánh giá tình hình, xác định nhiệm vụ và tổ chức thực hiện. Tuy nhiên, dữ liệu thu thập được không tự động trở thành thông tin có giá trị phục vụ chỉ huy. Người chỉ huy phải đối chiếu thông tin mới với cơ sở dữ liệu đã có, kết hợp kiến thức và kinh nghiệm thực tiễn để đánh giá, nhận định tình hình.

Ngày nay, công nghệ cho phép thu thập, truyền tải và xử lý nhiều dạng dữ liệu như văn bản, âm thanh, hình ảnh, video. Thông tin từ các hệ thống kỹ thuật được cập nhật nhanh chóng, giúp cơ quan chỉ huy có thêm căn cứ theo dõi, đánh giá tình hình. Dù vậy, khả năng thu thập dữ liệu lớn không đồng nghĩa với việc tự động đưa ra quyết định chính xác. Yếu tố quyết định vẫn là năng lực phân tích, đánh giá và vận dụng thông tin của con người.

Nhấn mạnh mối quan hệ này, Thiếu tướng Trần Minh Tuấn cho rằng: "Dữ liệu ban đầu mang tính khách quan khi phản ánh tình hình thực tế và đối chiếu với cơ sở dữ liệu gốc. Nhưng để biến thành giá trị tác chiến, khối dữ liệu ấy buộc phải đi qua bản lĩnh, trình độ, năng lực, kiến thức và phẩm chất của người lãnh đạo, chỉ huy. Nếu thiếu yếu tố con người xử lý, dữ liệu dù thu thập chính xác, khoa học đến mấy cũng chỉ dừng lại ở những thông số thuần túy".

Như vậy, dữ liệu là căn cứ quan trọng nhưng không thay thế vai trò của con người trong lãnh đạo, chỉ huy. Việc thu thập, chuẩn hóa, phân tích và khai thác dữ liệu phải gắn với trình độ chuyên môn, tư duy và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ. Đây cũng là yêu cầu đặt ra khi Quân đội chuyển từ phương thức quản lý thông tin phân tán sang quản lý, khai thác dữ liệu trên các nền tảng số dùng chung.

Dữ liệu trở thành trung tâm của hệ thống

Trong xu thế phát triển của khoa học quân sự, nhiều quốc gia đang chuyển từ mô hình ứng dụng công nghệ thông tin đơn lẻ sang mô hình tổ chức hoạt động dựa trên dữ liệu. Tháng 2/2025, Hội đồng Bắc Đại Tây Dương của NATO chính thức phê chuẩn văn kiện "Chiến lược dữ liệu cho liên minh", đặt mục tiêu đến năm 2030 chuyển đổi cấu trúc quân sự từ mô hình lấy phần mềm ứng dụng làm trọng tâm sang mô hình lấy dữ liệu làm trung tâm. Theo đó, dữ liệu được xác định là tài sản chiến lược, cần được quản lý, kết nối và khai thác thống nhất.

Thượng tá, Tiến sĩ Cao Văn Lợi, Chủ nhiệm Bộ môn An toàn thông tin, Học viện Kỹ thuật quân sự nhận định: "Hiện nay, dữ liệu không còn là sản phẩm phụ do hệ thống phần mềm tạo ra mà đã trở thành nguồn lực có giá trị và giữ vị trí trung tâm của toàn bộ hệ thống". Theo ông, xu hướng này đòi hỏi phải tổ chức hoạt động theo mô hình lấy dữ liệu làm trung tâm, đồng thời kiểm soát, bảo vệ dữ liệu trong suốt vòng đời của nó.

Lấy dữ liệu làm trung tâm có nghĩa là các hệ thống công nghệ được tổ chức để kết nối, chia sẻ và khai thác thông tin theo quy định thống nhất. Dữ liệu từ nhiều nguồn được chuẩn hóa, cập nhật, xử lý nhằm phục vụ công tác quản lý, chỉ huy, điều hành. Đây cũng là điều kiện để ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ phân tích dữ liệu, hỗ trợ xử lý khối lượng thông tin lớn, rút ngắn thời gian tổng hợp, nâng cao chất lượng tham mưu.

Trong lĩnh vực hậu cần - kỹ thuật, dữ liệu giúp theo dõi tình trạng trang bị, vật tư, phương tiện và nhu cầu bảo đảm của các đơn vị. Cơ quan chức năng có thể căn cứ thông tin cập nhật để dự báo nhu cầu, xây dựng kế hoạch bảo đảm. Đối với công nghiệp quốc phòng, dữ liệu thiết kế, mô phỏng và thử nghiệm góp phần hỗ trợ nghiên cứu, phát triển, hoàn thiện sản phẩm.

Một hướng ứng dụng khác là xây dựng các mô hình bản sao số, tái hiện đối tượng, hệ thống hoặc quy trình trên môi trường số để phục vụ nghiên cứu, mô phỏng và đánh giá. Chất lượng dữ liệu đầu vào có ý nghĩa quyết định đối với độ tin cậy của kết quả. Ngược lại, dữ liệu thiếu chính xác, không đồng nhất hoặc chậm cập nhật có thể làm giảm hiệu quả xử lý và ứng dụng công nghệ.

Điều đó cho thấy, chuyển đổi số trong Quân đội không đơn thuần là đưa hoạt động quản lý lên môi trường điện tử hay trang bị thêm phần mềm, thiết bị hiện đại. Quan trọng hơn là xây dựng hệ thống dữ liệu có chất lượng, được tổ chức khoa học, kết nối phù hợp và khai thác đúng mục đích. Cùng với đó, an toàn dữ liệu phải được bảo đảm từ khâu xây dựng, thu thập, lưu trữ đến chia sẻ và sử dụng.

Tính nhạy cảm đặc thù

Dữ liệu quân sự có phạm vi rộng, liên quan trực tiếp đến hoạt động lãnh đạo, chỉ huy, quản lý và thực hiện nhiệm vụ quân sự, quốc phòng. Trong đó có thông tin về biên giới, lãnh thổ, biển, đảo; công trình quân sự; quy hoạch tần số vô tuyến điện quốc phòng; hoạt động thiết kế, chế tạo trong lĩnh vực công nghiệp quốc phòng; hồ sơ cán bộ và nhiều lĩnh vực khác. Mức độ nhạy cảm không chỉ phụ thuộc vào nội dung riêng lẻ mà còn liên quan đến phạm vi, quy mô và mối liên hệ giữa các thông tin khi được tập hợp, khai thác.

Trong quá trình chuyển đổi số, cần phân biệt dữ liệu thuộc phạm vi bí mật nhà nước với dữ liệu quan trọng, dữ liệu cốt lõi của từng hệ thống. Đây là những khái niệm có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Một dữ liệu không thuộc danh mục bí mật nhà nước vẫn có thể giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với hoạt động của hệ thống và cần được bảo vệ phù hợp.

Đại tá, Tiến sĩ Đặng Thanh Quyền, Phó Viện trưởng Viện Công nghệ thông tin - Điện tử (Viện Khoa học và Công nghệ quân sự) phân tích: "Dữ liệu cốt lõi và dữ liệu quan trọng chưa hẳn đã là dữ liệu mật. Khái niệm “mật” được giới hạn theo thẩm quyền tiếp cận: Chỉ những người có chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền tương ứng mới được phép biết đến cấp độ dữ liệu đó. Trong khi đó, dữ liệu quan trọng, cốt lõi lại gắn với từng hệ thống cụ thể và không nhất thiết thuộc phạm vi bí mật nhà nước".

Như vậy, bảo vệ dữ liệu quân sự cần được xem xét trên cả hai phương diện: Bảo vệ bí mật và bảo đảm tính toàn vẹn, chính xác, sẵn sàng của dữ liệu. Nếu dữ liệu bị lộ, lọt, thông tin cần giữ bí mật có thể bị khai thác trái phép. Nếu dữ liệu bị sửa đổi, sai lệch hoặc không thể truy cập khi cần thiết, hoạt động của hệ thống cũng có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, mỗi loại dữ liệu cần được xác định yêu cầu quản lý, khai thác và bảo vệ tương ứng.

Thực tiễn xây dựng Cơ sở dữ liệu ngành Quân lực và Tổ chức biên chế vừa được Bộ Quốc phòng đưa vào vận hành cho thấy, khi thông tin được tập hợp với quy mô lớn, giá trị và mức độ nhạy cảm của dữ liệu có thể thay đổi đáng kể. Những bảng dữ liệu riêng lẻ về quân số hoặc vũ khí, trang bị có thể chưa phản ánh đầy đủ cơ cấu tổ chức và năng lực của lực lượng. Nhưng khi được liên kết, tổng hợp, chúng có thể cung cấp bức tranh toàn diện hơn về tổ chức, biên chế và khả năng bảo đảm của đơn vị.

Vì vậy, cần đánh giá dữ liệu trong mối quan hệ tổng thể, không chỉ căn cứ vào từng trường thông tin riêng lẻ. Những thông tin ít nhạy cảm khi đứng độc lập, nếu được kết nối, đối chiếu và phân tích, có thể làm lộ những nội dung quan trọng hơn. Việc xác định phạm vi tiếp cận, phân loại và quản lý dữ liệu phải tuân thủ quy định về bảo vệ bí mật nhà nước và các quy định chuyên ngành có liên quan.

Dữ liệu đang trở thành bộ phận quan trọng trong tiềm lực khoa học, công nghệ và năng lực quản lý, chỉ huy của Quân đội. Giá trị dữ liệu càng lớn, yêu cầu bảo vệ càng cao. Nhận diện đúng tính chất, phạm vi và mức độ nhạy cảm của từng loại dữ liệu là cơ sở để xây dựng giải pháp bảo vệ phù hợp, chủ động phòng ngừa nguy cơ trên không gian mạng. Đây cũng là vấn đề sẽ được phân tích trong bài tiếp theo.

Bài 2: Những bất trắc trên không gian số