Bảo vệ không gian biển bền vững: Định giá tài nguyên, giải quyết xung đột

Các Đại biểu Quốc hội đề xuất chuyển đổi sang quản lý không gian biển đa mục đích nhằm tối ưu hóa chi phí cơ hội; đồng thời bảo đảm sinh kế cho ngư dân.

Không gian biển và hải đảo là một loại tài sản công đặc thù, có tính chất liên tục, đa chiều và có khả năng sử dụng đa mục đích. Khi các ngành kinh tế biển mới như điện gió ngoài khơi, cảng biển nước sâu, du lịch nghỉ dưỡng cao cấp và nuôi biển công nghiệp phát triển bùng nổ, xung đột lợi ích trong phân bổ không gian biển trở thành một bài toán kinh tế chính trị phức tạp.

Tối ưu hóa không gian đa mục đích

Tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, việc đưa cơ chế đấu giá quyền sử dụng khu vực biển (Điều 27 dự thảo Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo sửa đổi) được đại biểu Nguyễn Duy Tiến (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh) đánh giá là một bước tiến quan trọng nhằm thể chế hóa nguyên tắc thị trường, minh bạch hóa quá trình tiếp cận tài nguyên và tối ưu hóa nguồn thu ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, nếu chỉ sử dụng công cụ giá cả thị trường thuần túy để phân bổ không gian biển sẽ dẫn đến sự lệch lạc nghiêm trọng.

 Đại biểu Nguyễn Duy Tiến (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh) thảo luận tại hội trường. (Ảnh: quochoi.vn)

Đại biểu Nguyễn Duy Tiến (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh) thảo luận tại hội trường. (Ảnh: quochoi.vn)

Đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa) đưa ra luận điểm: “Cần phân biệt rõ giữa các dự án có hiệu quả kinh tế cao với dự án có lợi ích tổng thể cao. Không thể chỉ căn cứ vào số tiền doanh nghiệp sẵn sàng trả để quyết định phân bổ không gian biển, mà phải tính đến sự tác động đối với môi trường, sinh kế người dân, quốc phòng, an ninh và khả năng phục hồi hệ sinh thái”.

Đại biểu cũng cảnh báo nguy cơ lợi dụng cơ chế đấu giá để đầu cơ, giữ chỗ hoặc chuyển nhượng dự án nhằm trục lợi từ tài nguyên công.

 ĐBQH Lê Hữu Trí. (Ảnh: quochoi.vn)

ĐBQH Lê Hữu Trí. (Ảnh: quochoi.vn)

Để giải quyết xung đột, chồng lấn trong sử dụng không gian biển (Điều 21), đại biểu Lê Hữu Trí kiến nghị phải áp dụng phương pháp đánh giá đa tiêu chí một cách định lượng, minh bạch hóa hồ sơ và gắn trách nhiệm giải trình, tránh tình trạng vận dụng các tiêu chí định tính một cách tùy nghi.

Một điểm đáng chú ý trong phiên thảo luận tại hội trường là ý kiến của đại biểu Nguyễn Thanh Ngân (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa). Đại biểu chỉ ra sự bất cập của quy định từ chối cấp phép nghiên cứu khoa học khi tọa độ nghiên cứu chồng lấn với các dự án thương mại hợp pháp trên biển. Lấy ví dụ thực tiễn về việc một viện hải dương học muốn khảo sát sự phục hồi rạn san hô ngay dưới chân các trụ tuabin điện gió ngoài khơi đang vận hành, đại biểu phân tích rằng việc chồng lấn tọa độ địa lý không đồng nghĩa với sự triệt tiêu lẫn nhau về mặt kinh tế hay kỹ thuật.

Từ góc độ kinh tế tài nguyên, việc cấm đoán cứng nhắc tạo ra chi phí cơ hội khổng lồ, triệt tiêu dữ liệu khoa học phục vụ bảo tồn hệ sinh thái. Đại biểu Nguyễn Thanh Ngân đề xuất chuyển từ tư duy “loại trừ không gian” sang “quản lý không gian biển đa mục đích”, chỉ từ chối khi hoạt động nghiên cứu gây mất an toàn hoặc gián đoạn nghiêm trọng hoạt động thương mại mà không thể khắc phục; còn lại phải tạo cơ chế đàm phán để các chủ thể điều chỉnh thời gian, phương thức nhằm cùng tồn tại.

Bảo vệ sinh kế ngư dân và quyền tiếp cận biển công cộng

Tăng trưởng kinh tế chỉ thực sự bền vững khi bảo đảm tính bao trùm và công bằng xã hội. Khi không gian biển được giao cho các dự án đầu tư quy mô lớn, nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất chính là cộng đồng ngư dân ven biển - những người có sinh kế truyền thống gắn bó lâu đời với ngư trường.

Về vấn đề bù đắp thiệt hại sinh kế, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ) chỉ ra khoảng trống chính sách khi dự thảo luật mới chỉ tập trung bồi thường cho đối tượng bị thu hồi quyền sử dụng khu vực biển mà bỏ sót nhóm ngư dân bị suy giảm thu nhập hoặc mất ngư trường do tác động gián tiếp của dự án. Đại biểu đề nghị bắt buộc UBND cấp tỉnh phải phê duyệt phương án hỗ trợ chuyển đổi nghề, giải quyết việc làm thực tế trước khi dự án làm gián đoạn sinh kế người dân, đồng thời quy định rõ nghĩa vụ đóng góp tài chính của chủ dự án tương ứng với mức độ tác động.

 Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm, Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ. (Ảnh: quochoi.vn)

Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm, Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ. (Ảnh: quochoi.vn)

Về vấn đề bảo vệ không gian công cộng, đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa) nhấn mạnh phải kiểm soát chặt chẽ ngay từ khâu quy hoạch và phê duyệt dự án ven biển, lấn biển để bảo đảm lối tiếp cận biển công cộng và bãi biển công cộng.

“Không được biến quyền tiếp cận hợp pháp của người dân thành quyền phụ thuộc vào sự cho phép của chủ đầu tư” - ông Trí khẳng định.

Về vấn đề tham vấn cộng đồng trước khi đấu giá, đại biểu Nguyễn Duy Tiến (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh) kiến nghị bổ sung thủ tục tham vấn bắt buộc cộng đồng dân cư ven biển chịu ảnh hưởng trực tiếp trước khi phê duyệt danh mục đưa khu vực biển ra đấu giá, nhằm ngăn ngừa xung đột xã hội ngay từ đầu.

Tiếp thu các ý kiến trên, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp cho biết dự thảo luật đã bổ sung cơ chế xử lý đối với các cá nhân nuôi trồng thủy hải sản từ trước ngày 30/3/2021 nhưng chưa được giao khu vực biển theo hướng rà soát, sắp xếp tại chỗ, di dời hoặc hỗ trợ chuyển đổi sinh kế gắn với thực tế địa phương.

Ông Phạm Văn Sơn - Tổng Thư ký Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE), Giám đốc Trung tâm Ứng phó sự cố môi trường Việt Nam (SOS) - cho rằng, khi xem xét giao khu vực biển phải nhìn cả dải đất ven bờ. Trước khi giao khu vực biển hoặc phê duyệt dự án ven bờ, cần cùng người dân đi thực địa, ghi nhận lối xuống bãi, chỗ neo đậu, nơi kéo thuyền và ngư trường theo mùa. Phương án sinh kế, lối đi công cộng, kinh phí và trách nhiệm duy trì phải được xác định ngay từ khi xét duyệt dự án. Ý kiến của cộng đồng còn có ý nghĩa khi họ được góp ý lúc phương án vẫn có thể thay đổi.

Đối với đề xuất quản lý không gian biển đa mục đích, theo ông Sơn, khi các hoạt động tương thích, các bên có thể dùng chung số liệu khảo sát, chuyến tàu ra hiện trường hoặc thiết bị quan trắc, nhờ đó giảm chi phí. Quyết định cho phép sử dụng chung cũng phải ghi rõ phạm vi, thời gian, trách nhiệm bảo đảm an toàn và xử lý sự cố của từng bên.

Phúc Lâm

Nguồn Kinh tế Môi trường: https://kinhtemoitruong.vn/bao-ve-khong-gian-bien-ben-vung-dinh-gia-tai-nguyen-giai-quyet-xung-dot-120045.html