Bảo vệ người tiêu dùng trước 'ma trận' xe máy nhái kiểu dáng

Ngôn ngữ thiết kế đặc trưng của Vespa được thể hiện qua những đường nét thân xe mềm mại, kết cấu thép liền khối và các chi tiết mang tính biểu tượng. (Ảnh: Piaggio Việt Nam)

Từ góc độ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, vấn đề không chỉ “mua đúng thương hiệu”, mà rộng hơn là bảo đảm người mua được tiếp cận thông tin chính xác, có khả năng truy xuất nguồn gốc và đưa ra quyết định dựa trên đầy đủ thông tin.

Chuyện không chỉ của doanh nghiệp

Đầu những năm 90 của thế kỷ trước, những chiếc “Dream Tàu”, “Wave Tàu” giống hệt xe Nhật, xe Thái nhưng giá rẻ chỉ bằng 1/3 xe xịn từng làm mưa làm gió trên thị trường. Một thời gian sau, những dòng xe này dần vắng bóng do bị thị trường tẩy chay vì chất lượng kém. Cứ tưởng những mẫu xe nhái thương hiệu không còn đất sống, nhưng vài năm trở lại đây, thị trường lại tiếp tục xuất hiện nhiều dòng mô-tô xe máy trôi nổi, sao chép trắng trợn kiểu dáng các mẫu xe nổi tiếng với giá rẻ, đáp ứng nhu cầu của một bộ phận giới trẻ. Thương hiệu xe Vespa cũng không nằm ngoài thực trạng này khi kiểu dáng bị các dòng xe nhái mô phỏng, gây nguy cơ nhầm lẫn cho người tiêu dùng.

Có thể thấy, sau nhiều năm, thị trường mô-tô, xe máy vẫn tồn tại những mẫu xe có ngoại hình “như cùng một mẹ sinh ra”, từ đường nét thân vỏ, cụm đèn, đến tem trang trí,… Câu chuyện này ngày càng trở thành yếu tố đáng bàn trong vấn đề cạnh tranh lĩnh vực xe cơ giới hai bánh. Bởi đằng sau đó là quyền sở hữu trí tuệ của nhà thiết kế, doanh nghiệp và đồng thời là quyền được biết rõ thông tin sản phẩm của người tiêu dùng.

Trong ngành xe máy, kiểu dáng công nghiệp còn là tài sản có giá trị thương mại, bởi thiết kế thành công có thể giúp một mẫu xe tạo dựng dấu hiệu nhận diện riêng, duy trì mức giá cao hơn và trở thành biểu tượng thương hiệu. Định nghĩa của Cục Sở hữu trí tuệ, kiểu dáng công nghiệp là hình dáng bên ngoài của sản phẩm được thể hiện bằng hình khối, đường nét, màu sắc hoặc sự kết hợp các yếu tố này. Để được bảo hộ, kiểu dáng phải đáp ứng các điều kiện như tính mới, tính sáng tạo và khả năng áp dụng công nghiệp.

Một chuyên gia ngành xe máy nhận định, nói chiếc xe này “giống” xe khác, điều đó chưa đủ kết luận có hành vi vi phạm. Tuy nhiên, nếu tương đồng quá mức về hình thức, sẽ có thể gây nhầm lẫn về nguồn gốc thương mại sản phẩm đối với người tiêu dùng. Thậm chí, nếu sản phẩm có đặc điểm gần như không thể phân biệt với kiểu dáng đã được bảo hộ, câu chuyện đã chuyển sang một phạm trù khác. Pháp luật sở hữu trí tuệ có cơ chế xác định yếu tố xâm phạm dựa trên phạm vi bảo hộ của kiểu dáng công nghiệp.

“Điều này cho thấy, pháp luật không bảo hộ một cách tuyệt đối mọi hình dáng của một chiếc xe. Những đặc điểm hình thành do yêu cầu kỹ thuật hoặc những yếu tố không đáp ứng điều kiện bảo hộ thì không thể độc quyền hóa. Khi ranh giới giữa cảm hứng thiết kế và sao chép kiểu dáng ngày càng khó nhận biết, người mua xe còn đứng trước nguy cơ mua phải sản phẩm khiến họ hiểu nhầm về nguồn gốc và giá trị thực”, vị chuyên gia nêu rõ.

Những chiếc xe máy na ná nhau về hình thức, kiểu dáng từng khuấy đảo thị trường cho thấy, cơ quan quản lý cần xây dựng một thị trường minh bạch hơn thông qua tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và kiểm định chất lượng; thông tin rõ ràng về nhà sản xuất, đơn vị phân phối và hệ thống bảo hành,… nhằm nâng cao hiểu biết của người tiêu dùng. Theo kết quả của nhiều nghiên cứu quốc tế, hàng giả trong lĩnh vực xe cơ giới, nhất là các linh kiện liên quan đến vấn đề an toàn, có thể gây ra những rủi ro đáng tiếc về tài sản và sinh mạng con người.

Vespa Primavera và “nhận diện bằng hình dáng”

Vespa Primavera với thiết kế thân xe bằng thép nguyên khối, tạo dấu ấn nhận diện đặc trưng của thương hiệu. (Ảnh: Piaggio Việt Nam)

Việc chống hàng giả đối với xe cơ giới không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp-chủ thể sở hữu trí tuệ mà còn liên quan trực tiếp đến an toàn người tiêu dùng, sự cạnh tranh lành mạnh và niềm tin thị trường. Tại châu Âu, câu chuyện bảo vệ hình dáng xe Vespa hiện đang có bước phát triển mới. Theo thông tin từ hãng Piaggio, ngày 22/7/2026 vừa qua, cơ quan Sở hữu trí tuệ Liên minh châu Âu (EUIPO) đã chấp thuận đăng ký nhãn hiệu ba chiều đối với hình dáng xe Vespa Primavera, ghi nhận tính phân biệt mà kiểu dáng này đạt được thông qua quá trình sử dụng.

Quyết định này tiếp nối việc Piaggio đã đạt được các đăng ký tương tự tại Italia và Anh. Trước đó, EUIPO cũng từng tuyên vô hiệu thiết kế của bên thứ ba do tạo ấn tượng tổng thể không khác biệt với thiết kế Vespa Primavera đã đăng ký. Việc EUIPO công nhận hình dáng Vespa Primavera có tính phân biệt thông qua quá trình sử dụng có nghĩa là với công chúng, hình dáng ấy không đơn thuần là thiết kế công nghiệp, mà có khả năng gợi liên tưởng đến nguồn gốc thương mại sản phẩm.

Trong nhiều năm, Vespa đã xây dựng được ngôn ngữ thiết kế riêng biệt: thân xe liền khối, đường cong đặc trưng, phần yếm trước cũng như cách tạo hình thân sau và tổng thể gợi lên hình ảnh một chiếc scooter Italia cổ điển nhưng hiện đại. Đây là một ví dụ rất đáng suy nghĩ đối với thị trường xe máy Việt Nam. Tại Việt Nam, Công báo Sở hữu công nghiệp của Cục Sở hữu trí tuệ ghi nhận, Piaggio & C. S.p.A. là chủ văn bằng bảo hộ đối với nhiều kiểu dáng công nghiệp. Các văn bằng bảo hộ kiểu dáng này đều đang có hiệu lực và được đăng ký bảo hộ tại Việt Nam.

Để tạo nên thiết kế công nghiệp có tính phân biệt, nhà sản xuất có thể mất nhiều thập niên để nghiên cứu, cải tiến. Nếu một doanh nghiệp khác chỉ cần thay đổi logo, tên gọi hoặc một vài chi tiết nhưng vẫn tạo ra một sản phẩm nhìn tổng thể khiến người tiêu dùng liên tưởng ngay tới sản phẩm nổi tiếng, lập tức câu hỏi sẽ được đặt ra: Liệu nhà sản xuất “có vi phạm quyền sở hữu trí tuệ” hay không?

Ngôn ngữ thiết kế Vespa đặc trưng hòa quyện cùng sắc màu tone-sur-tone tinh tế, tạo nên tổng thể thanh lịch, hài hòa và đậm dấu ấn phong cách Ý. (Ảnh: Piaggio Việt Nam)

Một thị trường xe máy phát triển tất yếu sẽ xuất hiện những điểm tương đồng. Một loại phương tiện cùng chịu những yêu cầu giống nhau về khí động học, công thái học, an toàn, khả năng sản xuất và thị hiếu khách hàng, một số đường nét có thể xuất hiện trên nhiều mẫu xe khác nhau cũng không phải chuyện lạ. Pháp luật cũng không cấm doanh nghiệp cạnh tranh bằng cách tạo ra sản phẩm có những đặc điểm phổ biến. Vấn đề nằm ở tổng thể thiết kế, phạm vi bảo hộ và khả năng gây nhầm lẫn, chứ không phải chỉ ở một vài chi tiết riêng lẻ.

Thị trường lành mạnh không có nghĩa mọi sản phẩm đều có hình dáng khác biệt, mà thể hiện qua việc doanh nghiệp cạnh tranh bằng sáng tạo, còn người tiêu dùng mua hàng dựa trên thông tin trung thực. Trong một thị trường hình thức sản phẩm ngày càng dễ được tái tạo, bảo vệ người tiêu dùng không thể chỉ dừng ở xử lý hàng giả sau khi sản phẩm đã lưu thông. Đối với ngành xe máy, việc giúp người tiêu dùng hiểu “điều gì đứng sau thiết kế” chính là một phần của xây dựng thị trường minh bạch, lành mạnh và phát triển bền vững.