Bảo vệ người tiêu dùng từ quyền lựa chọn đến giải quyết thiệt hại

Đại biểu Dương Khắc Mai, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng phát biểu. Ảnh: Media Quốc hội.

Sáng 28/10, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Các ý kiến tập trung vào khả năng thực thi những quy định mới, đặc biệt trong bối cảnh giao dịch trên nền tảng số ngày càng phổ biến, người tiêu dùng phải đối diện với hợp đồng soạn sẵn, các hình thức thu thập dữ liệu và những phương thức kinh doanh phức tạp.

Quyền của người tiêu dùng phải thực hiện được trong thực tế

Góp ý về nội dung sửa đổi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, đại biểu Nguyễn Vũ Trung - Đoàn ĐBQH TP HCM, cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện các quy định để người tiêu dùng có thể thực hiện quyền của mình một cách thuận tiện, đồng thời có cơ sở kiểm chứng việc doanh nghiệp tuân thủ các quyền đó trong thực tế.

Đối với việc thu thập, sử dụng dữ liệu người tiêu dùng, đại biểu đề nghị quy định rõ quyền từ chối cung cấp thông tin và quyền rút lại sự đồng ý đã đưa ra trước đó, nhất là trong giao dịch điện tử. Khi người tiêu dùng từ chối cung cấp những dữ liệu không cần thiết cho giao dịch, doanh nghiệp không được lấy đó làm lý do để hạn chế quyền tiếp cận hàng hóa, dịch vụ của họ.

Để quyền lựa chọn này có thể thực hiện được, doanh nghiệp phải bảo đảm thao tác từ chối thuận tiện như thao tác đồng ý. Đồng thời, doanh nghiệp có trách nhiệm chứng minh đã nhận được sự đồng ý hợp lệ của người tiêu dùng đối với việc cung cấp thông tin.

Về cách diễn đạt trong dự thảo, đại biểu đề nghị sửa cụm từ “thông tin đồng ý cung cấp” thành “thông tin mà người tiêu dùng đồng ý cung cấp”. Việc chỉnh lý nhằm làm rõ thông tin nào được người tiêu dùng chấp thuận cung cấp, phân biệt nội dung này với mục đích mà doanh nghiệp sử dụng thông tin sau khi thu thập.

Đối với hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung, ông Nguyễn Vũ Trung đề nghị quy định các tiêu chí cụ thể để xác định ngành hàng, dịch vụ thuộc diện phải đăng ký. Cùng với việc xác định phạm vi đăng ký, dự thảo cần làm rõ trách nhiệm thẩm định nội dung hợp đồng, bảo đảm không chồng chéo với các quy định của pháp luật chuyên ngành.

Theo đại biểu, danh mục hàng hóa, dịch vụ phải đăng ký hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung cần được xây dựng, điều chỉnh trên cơ sở đánh giá đặc điểm giao dịch và mức độ rủi ro đối với người tiêu dùng.

Các yếu tố cần xem xét gồm tính thiết yếu của sản phẩm, số lượng và tần suất giao dịch, thời hạn hợp đồng, khả năng người tiêu dùng chấm dứt hợp đồng hoặc chuyển sang nhà cung cấp khác. Bên cạnh đó là mức độ chênh lệch về thông tin giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng, cũng như nguy cơ phát sinh thiệt hại trong quá trình giao dịch.

Về phân cấp trách nhiệm tiếp nhận, hỗ trợ thương lượng và giải quyết yêu cầu của người tiêu dùng, đại biểu ghi nhận dự thảo đã bổ sung vai trò của cấp tỉnh và cấp xã. Tuy nhiên, để các nhiệm vụ này được thực hiện hiệu quả, việc phân cấp phải đi đôi với bảo đảm điều kiện thực thi.

Đặc biệt ở cấp xã, cần có nhân lực, kinh phí, trang thiết bị và năng lực nghiệp vụ phù hợp để tiếp nhận, xử lý yêu cầu, hỗ trợ người tiêu dùng bảo vệ quyền lợi của mình.

Cùng quan tâm nội dung này, đại biểu Dương Khắc Mai - Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng đồng tình với chủ trương đưa hoạt động tiếp nhận, hỗ trợ thương lượng đến gần người dân.

Theo dự thảo, thời hạn chuyển yêu cầu hỗ trợ thương lượng là 7 ngày làm việc; tổ chức, cá nhân kinh doanh phải tiến hành thương lượng trong 7 ngày làm việc và thông báo kết quả trong 5 ngày làm việc kể từ khi kết thúc thương lượng.

Để các mốc thời gian này được thực hiện, đại biểu đề nghị làm rõ đầu mối tiếp nhận, cơ chế chuyển hồ sơ đối với vụ việc liên xã, liên tỉnh hoặc phát sinh trên nền tảng số. Quy định cần tránh tình trạng người tiêu dùng phải gửi yêu cầu đến nhiều nơi, hồ sơ bị chuyển qua lại; đồng thời xác định trách nhiệm theo dõi khi doanh nghiệp không phản hồi, không thương lượng hoặc quá thời hạn.

Đại biểu Dương Khắc Mai cũng đề nghị làm rõ cơ chế phối hợp giữa cấp xã với cơ quan chuyên môn cấp tỉnh, lực lượng quản lý thị trường và các đơn vị liên quan. Cấp tỉnh cần hướng dẫn, hỗ trợ, xử lý những vụ việc vượt năng lực chuyên môn hoặc phạm vi địa bàn của cấp xã.

"Việc phân công nhiệm vụ phải đi đôi với kinh phí, nhân lực, tập huấn và hạ tầng tiếp nhận trực tuyến, giúp người dân biết rõ nơi yêu cầu hỗ trợ và được bảo vệ kịp thời," đại biểu Mai nêu.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn - Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng phát biểu. Ảnh: Media Quốc hội.

Giải quyết thiệt hại, kiểm soát các bẫy giao dịch số

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn - Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng cơ bản tán thành sự cần thiết sửa đổi, bổ sung 4 luật nhằm tháo gỡ khó khăn cho sản xuất, kinh doanh, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính và hoàn thiện môi trường cạnh tranh trong bối cảnh kinh tế số.

Theo đại biểu, hiệu quả sửa luật cần được đánh giá qua khả năng giảm chi phí tuân thủ, bảo đảm an toàn pháp lý và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh, thay vì chỉ căn cứ vào số thủ tục được cắt giảm hay số nhiệm vụ được phân cấp.

Góp ý về hoạt động khuyến mại trên môi trường số, ông Nguyễn Ngọc Sơn lưu ý một giao dịch thương mại điện tử có thể đồng thời áp dụng nhiều hình thức ưu đãi như mã giảm giá, phiếu mua hàng, hoàn tiền, tích điểm và hỗ trợ giá từ nhiều chủ thể.

"Nếu luật không quy định rõ nguyên tắc tính hạn mức khuyến mại khi kết hợp các hình thức này, quá trình thực hiện có thể phát sinh những cách hiểu khác nhau, đồng thời chồng chéo với pháp luật cạnh tranh," đại biểu nêu vấn đề.

Đại biểu cho rằng quản lý quá chặt có thể hạn chế hoạt động kích cầu, nhưng thiếu kiểm soát lại tạo điều kiện để các nền tảng lớn sử dụng trợ giá nhằm loại bỏ đối thủ.

Vì vậy, luật cần xác định rõ nguyên tắc minh bạch, bình đẳng, cạnh tranh lành mạnh và cách tính hạn mức khi nhiều hình thức ưu đãi được áp dụng trong cùng một giao dịch. Trên cơ sở đó, giao cơ quan có thẩm quyền quy định mức cụ thể, phù hợp với đặc điểm của từng mô hình kinh doanh.

Đối với hợp đồng điện tử và điều kiện giao dịch soạn sẵn, đại biểu chỉ ra rằng người tiêu dùng thường phải chấp nhận các điều khoản do bên cung cấp đưa ra, gần như không có khả năng thương lượng. Trong đó, những điều khoản liên quan đến tự động gia hạn hợp đồng, hủy dịch vụ, xử lý dữ liệu và trách nhiệm bồi thường có thể đặt người tiêu dùng vào thế bất lợi.

Để khắc phục, ông đề nghị tăng cường hậu kiểm theo mức độ rủi ro, tập trung phát hiện và xử lý kịp thời những điều khoản bất lợi cho người tiêu dùng. Việc hoàn thiện cơ chế kiểm soát cần tránh mở rộng không cần thiết thủ tục đăng ký hợp đồng theo mẫu.

Về giải quyết tranh chấp trên nền tảng số, đại biểu lưu ý người mua, người bán và đơn vị vận hành nền tảng thường ở các địa phương khác nhau. Do đó, dự thảo cần quy định rõ cơ quan chủ trì xử lý, trách nhiệm chuyển hồ sơ và cơ chế phối hợp giữa cấp xã, cấp tỉnh, tránh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm khiến vụ việc kéo dài.

"Hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng phải được thể hiện ở việc thiệt hại của họ có được giải quyết thực chất hay không. Đây cần là thước đo khi đánh giá kết quả thực thi, thay vì chỉ nhìn vào số thủ tục hoặc số đầu mối đã được phân cấp," theo ông Nguyễn Ngọc Sơn.

Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng phát biểu giải trình. Ảnh: Media Quốc hội.

Cuối phiên thảo luận, được sự ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng phát biểu giải trình, làm rõ các vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm. Bộ trưởng cho biết Chính phủ nghiêm túc nghiên cứu, tiếp thu các ý kiến đóng góp, đồng thời tập trung giải trình sáu nhóm vấn đề trọng tâm.

Thứ nhất, về việc bãi bỏ các quy định về hợp đồng và chế tài thương mại, Bộ trưởng cho biết việc bãi bỏ các quy định riêng của Luật Thương mại nhằm khắc phục sự chồng chéo với Bộ luật Dân sự, bảo đảm thống nhất trong áp dụng pháp luật và giảm chi phí giao dịch.

Tiếp thu ý kiến đại biểu về yêu cầu bảo đảm an toàn pháp lý, dự thảo xác định thời điểm bãi bỏ các quy định này từ ngày 1/1/2028. Đồng thời, dự thảo bổ sung quy định chuyển tiếp đối với những hợp đồng đã được xác lập, đang thực hiện và các tranh chấp phát sinh.

Trong thời gian chuyển tiếp, Bộ Công Thương sẽ phối hợp với các cơ quan liên quan phổ biến, hướng dẫn thực hiện, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.

Thứ hai, về độc quyền Nhà nước và hoạt động khuyến mại, Bộ trưởng cho biết dự thảo làm rõ quy định về độc quyền Nhà nước trong hoạt động thương mại theo hướng có thời hạn và công khai danh mục trên Cổng thông tin quốc gia về đầu tư. Riêng danh mục thuộc lĩnh vực quốc phòng, an ninh được quản lý theo pháp luật về bảo vệ bí mật Nhà nước.

Đối với hoạt động khuyến mại, Chính phủ đề nghị tiếp tục duy trì hạn mức nhằm bảo đảm cạnh tranh lành mạnh và bảo vệ doanh nghiệp nhỏ và vừa. Tuy nhiên, quy định vẫn cho phép áp dụng linh hoạt đối với các chương trình khuyến mại tập trung.

Riêng phiếu mua hàng, Bộ trưởng cho biết loại hình này có tính chất pháp lý đa dạng, vì vậy cần tiếp tục nghiên cứu, đánh giá tác động trước khi luật hóa.

Thứ ba, về kiểm soát cạnh tranh trong môi trường số, dự thảo sửa đổi, bổ sung các tiêu chí xác định vị trí thống lĩnh thị trường và sức mạnh thị trường đáng kể. Theo đó, doanh nghiệp có thị phần từ 10% trở lên và có sức mạnh thị trường đáng kể vẫn có thể được xác định là có vị trí thống lĩnh.

Để đánh giá phù hợp với đặc điểm của nền kinh tế số, dự thảo xem xét các yếu tố như dữ liệu người dùng, hiệu ứng mạng lưới, chi phí chuyển đổi và hệ sinh thái của doanh nghiệp.

Bộ trưởng nhấn mạnh việc doanh nghiệp sở hữu công nghệ, dữ liệu có được từ hoạt động đổi mới sáng tạo không mặc nhiên bị coi là vi phạm pháp luật cạnh tranh. Việc xử lý chỉ đặt ra đối với hành vi lạm dụng theo quy định của pháp luật.

Bên cạnh đó, dự thảo làm rõ hành vi thiết kế giao diện số gây nhầm lẫn tại Điều 45 Luật Cạnh tranh; bổ sung Điều 94a, quy định thời hiệu xử phạt 5 năm đối với các vi phạm cạnh tranh đặc thù và 1 năm đối với các vi phạm khác.

Thứ tư, về phân cấp và đơn giản hóa thủ tục quản lý ngoại thương, Bộ trưởng cho biết Bộ Công Thương tiếp tục thực hiện quản lý Nhà nước thống nhất và vận hành hệ thống chứng nhận xuất xứ hàng hóa điện tử tập trung. UBND cấp tỉnh trực tiếp thực hiện việc cấp, kiểm tra, xác minh chứng nhận xuất xứ hàng hóa, đi đôi với hoạt động hướng dẫn, kiểm tra và hậu kiểm của cơ quan Trung ương.

Đối với hàng hóa quá cảnh, dự thảo sửa đổi theo hướng bỏ thủ tục xin phép tuyến đường quá cảnh, chuyển sang thực hiện thông báo với cơ quan hải quan. Riêng trường hợp quá cảnh vũ khí phải có sự chấp thuận của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an.

Việc cấp phép ngoại lệ đối với hàng hóa thuộc diện tạm ngừng xuất khẩu, nhập khẩu cũng được phân cấp cho địa phương, đồng thời giảm khâu xin ý kiến bộ quản lý chuyên ngành.

Thứ năm, về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Bộ trưởng cho biết dự thảo yêu cầu doanh nghiệp phải có phương thức để người tiêu dùng chủ động đồng ý hoặc từ chối việc sử dụng dữ liệu cá nhân theo từng mục đích riêng biệt. Doanh nghiệp không được ép người tiêu dùng chấp thuận gộp nhiều mục đích sử dụng dữ liệu.

Về hỗ trợ thương lượng, dự thảo phân định trách nhiệm giữa các cấp theo phạm vi, tính chất vụ việc. Cấp xã tiếp nhận, hỗ trợ các vụ việc trên địa bàn; cấp tỉnh và cơ quan Trung ương xử lý những vụ việc phức tạp, vượt phạm vi tương ứng.

Cùng với việc phân định trách nhiệm, Bộ Công Thương tiếp tục triển khai tổng đài và nền tảng số tiếp nhận yêu cầu hỗ trợ, tạo thuận lợi cho người dân, hạn chế việc phải đi lại khi đề nghị bảo vệ quyền lợi.

Thứ sáu, về kỹ thuật lập pháp và hiệu lực thi hành, Bộ trưởng cho biết dự thảo tiếp tục xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm, giữ tên gọi cụ thể của các bộ, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật và không tạo khoảng trống pháp lý.

Chính phủ đồng thời đề xuất bãi bỏ hai khoản phí không còn thực hiện trên thực tế trong lĩnh vực cạnh tranh và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, qua đó góp phần giảm chi phí tuân thủ. Đối với thời điểm có hiệu lực chung của luật, Chính phủ sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện để phù hợp với thời điểm Quốc hội thông qua và các quy định chuyển tiếp.

"Việc sửa đổi 4 luật lần này tập trung vào ba mục tiêu: đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; cắt giảm thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ; tháo gỡ thực chất những điểm nghẽn trong sản xuất, kinh doanh, đồng thời bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân và doanh nghiệp. Chính phủ sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Ủy ban Kinh tế và Tài chính cùng các cơ quan của Quốc hội, tiếp thu nghiêm túc ý kiến đại biểu để hoàn thiện dự thảo, trình Quốc hội xem xét, quyết định," Bộ trưởng Công Thương cho biết.