Bệ đỡ an sinh cho lao động tự do - Bài 3: Chọn hướng tiếp cận chính sách phù hợp

Lấy người lao động làm trung tâm

Ở tuổi 60, bà Võ Thị Hùng Cường (ngụ phường Thạnh Mỹ Tây, TPHCM) vẫn phải nhọc nhằn mưu sinh. Buổi sáng, bà dậy sớm bán đồ ăn sáng, đến chiều lại đi bán vé số. Mỗi ngày, bà Cường bán được vài trăm tờ vé số, lãi 1.000 đồng/tờ. Khoản tiền kiếm được hàng ngày chỉ vừa đủ trang trải cuộc sống. Có lần, bà bị ngã, phải nghỉ gần 10 ngày, nhưng do không tham gia BHXH nên chỉ được mua thuốc theo chế độ BHYT mà không được hưởng chế độ nào khác.

Nhiều người bán vé số, nhặt phế liệu, thợ hồ, thu gom rác... hiện nay chưa có điều kiện tìm hiểu về những chính sách an sinh dành cho lao động tự do, trong đó có BHXH tự nguyện. Không rành thủ tục, không biết phải đăng ký ở đâu nếu tham gia BHXH tự nguyện, họ còn khó tiếp cận chính sách do thu nhập bấp bênh, không có dư.

Trăn trở về tương lai của người lao động tự do khi không còn sức lao động, bà Phạm Thị Thu Vân, Chủ tịch Nghiệp đoàn Vé số phường Thạnh Mỹ Tây, TPHCM, mong có chính sách hỗ trợ phù hợp để những người bán vé số có thể tham gia BHXH.

“Chúng tôi chỉ mong có một điểm tựa. Khi còn sức thì còn làm việc được, đến lúc không còn sức lao động nữa thì ít nhất cũng có một khoản nhỏ để trang trải cuộc sống”, bà Vân nói.

ThS Nguyễn Trần Phước, chuyên gia xã hội học, chỉ rõ, người làm việc thời vụ, tự tạo việc làm hoặc không có quan hệ lao động rõ ràng thường khó tiếp cận những chính sách an sinh mà những người làm việc theo hợp đồng dài hạn có thể tiếp cận thuận lợi hơn.

Nếu thu nhập chủ yếu dùng để trang trải cuộc sống, không có khoản dự phòng và thiếu sự hỗ trợ khi ốm đau, người lao động rất dễ rơi vào tình trạng khó khăn, thiếu thốn. Khi đó, họ khó duy trì khoản đóng BHXH tự nguyện, dù hiểu sự cần thiết của chính sách này.

Rào cản khiến nhóm người lao động này chưa tiếp cận BHXH không chỉ ở tâm lý ngại đóng, thiếu hiểu biết, mà còn ở khả năng tài chính, tính chất công việc và mức độ thuận tiện khi tiếp cận chính sách. Nếu muốn người lao động tham gia lâu dài, chính sách BHXH phải phù hợp với thực tế cuộc sống, đặc biệt là phù hợp với khả năng duy trì mức đóng ngay cả khi thu nhập thay đổi.

Bên cạnh đó là chuyển từ cách tiếp cận chính sách theo hướng chủ yếu gắn BHXH với đối tượng có việc làm ổn định sang cách tiếp cận lấy người lao động làm trung tâm.

Chuyên viên BHXH TPHCM tuyên truyền chính sách BHXH, BHYT đến chủ hộ kinh doanh tại chợ Tân Mỹ. Ảnh: HOA LÀI

Tăng tư vấn về lợi ích của chính sách

Thời gian qua, BHXH TPHCM đã triển khai nhiều hình thức tuyên truyền, tư vấn và vận động nhằm đưa chính sách BHXH, BHYT đến gần hơn với người dân, người lao động tự do. Những ngày giữa tháng 10-2026, BHXH TPHCM tiếp tục đẩy mạnh những chuyến tuyên truyền lưu động tại các khu chợ truyền thống và địa bàn tập trung đông lao động tự do.

Tại phường Tân Mỹ, TPHCM, phần lớn tiểu thương vẫn chưa mặn mà với BHXH vì e ngại thủ tục rườm rà hoặc cho rằng chính sách chỉ dành cho người làm việc trong các cơ quan, doanh nghiệp.

Bà Phạm Thị Tám (60 tuổi) cho biết, bà luôn nghĩ mình đã hết cơ hội tích lũy để có lương hưu, nhưng sau khi được cán bộ BHXH giải thích, bà biết mình hoàn toàn đủ điều kiện tham gia BHXH tự nguyện.

Với mức thu nhập lựa chọn giả định là 10 triệu đồng/tháng, mức đóng BHXH tự nguyện hàng tháng theo quy định là 2,2 triệu đồng (tương đương 22%). Sau khi trừ đi phần hỗ trợ 66.000 đồng/tháng từ ngân sách nhà nước, số tiền thực đóng mỗi tháng của bà Tám là 2.134.000 đồng. Khi đủ điều kiện nhận lương hưu, bà sẽ được cấp thẻ BHYT miễn phí với mức hưởng lên tới 95% chi phí khám chữa bệnh.

Trong suốt thời gian hưởng lương hưu, bà còn được hưởng các chính sách an sinh vào dịp lễ, tết; thân nhân được nhận trợ cấp mai táng cũng như trợ cấp tuất một lần khi bà qua đời. Lời giải thích cặn kẽ cùng bảng tính chi tiết đã giúp bà Tám giải tỏa tâm lý.

Tại chợ Tôn Thất Đạm (phường Sài Gòn, TPHCM), sạp rau nhỏ của bà Phan Thị Mai (45 tuổi) vẫn tấp nập khách quen. Gần 20 năm bám chợ từ 5 giờ sáng đến tối mịt, thu nhập của bà chỉ đủ trang trải tiền ăn học cho hai con, không có khoản tích lũy dự phòng.

Trước đây, mỗi lần con phải nằm viện hay bản thân ốm đau, gia đình bà lại chật vật lo gánh nặng viện phí. Trong suy nghĩ của bà, những người buôn bán tự do sẽ không có cơ quan nào bảo lãnh đóng BHXH.

Sau khi được chuyên viên BHXH TPHCM kiên trì phân tích về tính chất an sinh, phi lợi nhuận cùng mức đóng linh hoạt, bà Mai đã quyết định đăng ký tham gia BHYT hộ gia đình cho cả 4 thành viên. Riêng hai vợ chồng bà tham gia thêm BHXH tự nguyện ở mức căn bản (mức thấp nhất) là 330.000 đồng/người/tháng. Nhờ thuộc nhóm đối tượng được Nhà nước hỗ trợ 20% chi phí, số tiền thực đóng của mỗi người giảm xuống chỉ còn 264.000 đồng/tháng.

Bà Mai bày tỏ, bản thân cảm thấy nhẹ nhõm và an tâm hơn rất nhiều trước những rủi ro trong cuộc sống.

Tổ chức mạng lưới hỗ trợ, được không?

Kế hoạch triển khai Chiến lược Lao động và Việc làm giai đoạn 2026-2030 của TPHCM đặt mục tiêu tạo mới 900.000 việc làm, nâng tỷ lệ tham gia BHXH đạt 62% lực lượng lao động trong độ tuổi. TPHCM đặt mục tiêu nâng cao chất lượng thị trường lao động, tăng diện bao phủ BHXH và giảm tỷ lệ lao động phi chính thức.

Muốn đạt được mục tiêu này, chính sách phải đến được với những người lâu nay chưa có điều kiện tiếp cận. BHXH TPHCM tăng cường tuyên truyền, tư vấn trực tiếp tại chợ truyền thống, khu dân cư và những địa bàn tập trung đông lao động tự do. Cách làm “đi từng ngõ, gõ từng sạp” giúp người dân có cơ hội được giải đáp về những điều còn băn khoăn, đặc biệt là người lớn tuổi. Qua đó cho thấy, tư vấn trực tiếp có thể giúp tháo gỡ cách hiểu chưa đúng về bảo hiểm.

Tuy nhiên, tuyên truyền mới là bước đầu, điều quan trọng hơn là tổ chức được dịch vụ hỗ trợ thường xuyên ngay tại nơi người lao động sinh sống, làm việc.

Từ thực tế đó, ThS Nguyễn Trần Phước đề xuất, TPHCM nghiên cứu thiết lập một đầu mối hỗ trợ an sinh tại cấp xã, kết nối công tác lao động - việc làm, BHXH, BHYT, trợ giúp xã hội, đào tạo nghề và tổ chức đại diện người lao động. Đầu mối này có thể tận dụng trung tâm phục vụ hành chính công, bộ phận chuyên môn và mạng lưới cộng tác viên hiện có để tiếp nhận, hướng dẫn và chuyển thông tin đến cơ quan có thẩm quyền, hỗ trợ người lao động về các vấn đề liên quan chính sách an sinh.