Bộ sách về tám nhà văn Giải thưởng Hồ Chí Minh và di sản nhà văn-chiến sĩ

Một chương trình nghệ thuật do Tạp chí Văn nghệ Quân đội tổ chức nhằm tôn vinh các sáng tác văn học nghệ thuật. (Ảnh: VNQĐ)

Bộ sách góp phần khắc họa diện mạo một thế hệ nhà văn-chiến sĩ, từ hành trình sáng tạo của mỗi tác giả đến những đóng góp chung đối với văn học cách mạng và tiến trình vận động của văn học Việt Nam hiện đại.

Từ Nhà số 4 đến những dấu mốc văn học

Tạp chí Văn nghệ Quân đội có tên gọi thân thuộc Nhà số 4 (số 4 Lý Nam Đế, Hà Nội). Từ số đầu tiên ra mắt tháng 1/1957, Tạp chí trở thành nơi hội tụ, phát hiện và bồi dưỡng nhiều cây bút trưởng thành từ quân đội, đồng thời kết nối với đời sống văn học cả nước. Qua các cuộc kháng chiến và chặng đường xây dựng đất nước, nhiều thế hệ nhà văn, nhà thơ đã từ đây mang trải nghiệm của người lính, hơi thở đời sống nhân dân và suy tư về thời đại vào tác phẩm.

Nhìn lại hành trình 70 năm, có thể nhận diện đóng góp nổi bật của Văn nghệ Quân đội ở việc hình thành, bồi dưỡng đội ngũ nhà văn-chiến sĩ, đội ngũ có vốn sống phong phú, bản lĩnh nghệ thuật và ý thức trách nhiệm với Tổ quốc, nhân dân.

Tại Hội thảo khoa học "70 năm Văn nghệ Quân đội: Hành trình của những nhà văn-chiến sĩ", diễn ra trong tháng 10/2026, Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai, Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội, chia sẻ, trên chặng đường vẻ vang ấy, có 10 nhà văn được đặt tên phố, tên đường, tên trường học; tám nhà văn được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh và 32 nhà văn được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật.

Hội thảo khoa học "70 năm Văn nghệ Quân đội: Hành trình của những nhà văn-chiến sĩ". (Ảnh: VNQĐ)

Tám nhà văn được lựa chọn giới thiệu trong bộ sách lần này, gồm: Nguyễn Thi, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Hồ Phương, Xuân Thiều, Hữu Mai, Thu Bồn và Hữu Thỉnh. Họ thuộc các thế hệ khác nhau, có cá tính sáng tạo riêng, song đều mang dấu ấn sâu đậm của đời sống quân ngũ và lịch sử dân tộc. Từ trải nghiệm chiến tranh, mỗi người tìm đến một cách khám phá hiện thực, tiếng nói nghệ thuật, mở rộng những suy tư về con người, đất nước và thời đại.

Quá trình in ấn, phát hành bộ sách cũng là dịp hệ thống lại di sản của các cây bút tiêu biểu, giúp công chúng tiếp cận đầy đủ hơn với hành trình sáng tác của các nhà văn-chiến sĩ. Đây cũng là cách đưa tác phẩm viết về chiến tranh, người lính và đất nước đến gần bạn đọc trẻ, để ký ức lịch sử tiếp tục được nhận thức qua văn chương.

Những trang viết-trang đời người lính

Nguyễn Thi là trường hợp đặc biệt của nhà văn có cuộc đời sáng tác gắn bó sâu sắc với những bước ngoặt lịch sử dân tộc. Hoạt động văn chương từ kháng chiến chống Pháp ở Nam Bộ, tập kết ra bắc năm 1954, ông công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Năm 1962, Nguyễn Thi tình nguyện trở lại miền nam, trực tiếp sống, viết và hoạt động giữa chiến trường. Ông tham gia xây dựng lực lượng văn nghệ giải phóng, trở thành cây bút tiêu biểu của văn học cách mạng miền nam.

Ở Nguyễn Thi, trải nghiệm thực tế tạo nên nền tảng cho khả năng thâm nhập đời sống và khám phá sức mạnh tinh thần của con người giữa hoàn cảnh khắc nghiệt. Truyện ký "Người mẹ cầm súng" viết về Anh hùng Nguyễn Thị Út (Út Tịch) là tác phẩm tiêu biểu, được chuyển thể thành phim và giới thiệu rộng rãi với nhiều thế hệ bạn đọc.

Bên cạnh đó, "Những đứa con trong gia đình", "Dòng kinh quê hương", "Ở xã Trung Nghĩa"... cho thấy khả năng phát hiện chiều sâu lịch sử qua đời sống bình dị của người dân Nam Bộ. Đặc biệt, bản thảo "Ở xã Trung Nghĩa" còn dang dở được lưu giữ cùng di cảo của nhà văn là dấu ấn về hành trình sáng tạo bị ngắt quãng bởi chiến tranh.

Tháng 5/1968, nhà văn Nguyễn Thi hy sinh tại mặt trận Sài Gòn, khi tham gia cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân. Ông ra đi ở tuổi 40, để lại di sản văn chương gắn với những năm tháng chiến đấu quyết liệt. Năm 2000, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật.

Trụ sở Tạp chí Văn nghệ Quân đội. (Ảnh: VNQĐ)

Cùng sinh năm 1930, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Hồ Phương và Xuân Thiều đại diện cho sự đa dạng của thế hệ nhà văn trưởng thành từ quân đội. Cùng đi qua chiến tranh, mỗi người lại có cách tiếp cận hiện thực và lựa chọn nghệ thuật riêng, góp phần làm phong phú văn học chiến tranh cũng như văn học hậu chiến.

Nguyễn Minh Châu và Nguyễn Khải cùng được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2000. Cả hai đều có khả năng nhận diện những vấn đề lớn của đời sống, song khác biệt rõ nét về bút pháp và cách tổ chức thế giới nghệ thuật. Văn Xuân Thiều lại có sự tinh tế ở khả năng miêu tả tâm lý và quan sát mối quan hệ giữa con người với môi trường sống. Năm 2017, ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật.

Nhà văn Hồ Phương đến với văn chương từ khá sớm. Truyện ngắn "Thư nhà" (1948) tiếp nối là "Cỏ non" và các tác phẩm: "Những tầm cao", "Mặt trời ấm sáng", "Biển gọi"... đặc biệt, tiểu thuyết "Cha và con" thể hiện mối quan tâm bền bỉ của ông đối với nhân cách lớn và các giá trị làm nên sức mạnh dân tộc. Ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2012.

Các thế hệ nhà văn quân đội chung một mái nhà số 4 Lý Nam Đế. (Ảnh tư liệu)

Nếu Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Hồ Phương và Xuân Thiều cho thấy sự phong phú về cách tiếp cận hiện thực, Hữu Mai, Thu Bồn và Hữu Thỉnh lại mở rộng diện mạo đội ngũ Văn nghệ Quân đội bằng đóng góp ở các thể loại, phương diện sáng tạo khác nhau.

Hữu Mai là cây bút có nhiều đóng góp cho văn học viết về chiến tranh, đặc biệt ở mảng hồi ức, ký sự và văn học tư liệu. Từ "Cao điểm cuối cùng", "Vùng trời", ông xây dựng sự nghiệp sáng tác gắn với việc tái hiện sự kiện, nhân vật có ý nghĩa đối với lịch sử hiện đại Việt Nam. Bên cạnh đó, các tác phẩm viết về Đại tướng Võ Nguyên Giáp góp phần lưu giữ tư liệu, ký ức về một thời kỳ lịch sử đặc biệt. Ông cũng là tác giả bộ ba tiểu thuyết "Ông cố vấn" viết về cuộc đời và sự nghiệp của nhà tình báo Vũ Ngọc Nhạ, cùng nhiều kịch bản phim truyền hình. Năm 2017, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật.

Nhà thơ Thu Bồn là cá tính sáng tạo phóng khoáng, giàu năng lượng, luôn hướng về các vùng đất và số phận con người đang vận động giữa lịch sử. Tham gia Thiếu sinh quân từ năm 12 tuổi, ông có mặt tại nhiều chiến trường miền nam với tư cách phóng viên, người lính xung kích, lính pháo. Trải nghiệm trở thành nguồn cảm hứng chủ đạo, đưa ông đến với khu V, Tây Nguyên, Quảng Trị, biên giới phía Bắc, Tây Nam Bộ và Campuchia.

Ông để lại khối lượng sáng tác đáng kể, gồm khoảng 12 trường ca, 4 tập thơ, 10 tiểu thuyết và một tập truyện ngắn. Bên cạnh âm hưởng hào sảng, quyết liệt, thơ Thu Bồn còn có mạch trữ tình riêng, bộc lộ trực tiếp, chân thành rung động tình yêu, nỗi cô đơn và khát vọng tự do. Nhà thơ Thu Bồn được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2017.

Các văn nghệ sĩ tham gia giao lưu trong một chương trình nghệ thuật của Tạp chí. (Ảnh: VNQĐ)

Nhà thơ Hữu Thỉnh là trường hợp tiêu biểu cho sự kết hợp giữa sáng tạo văn chương với hoạt động tổ chức, xây dựng đời sống văn học. Xuất thân từ nông thôn, ông nhập ngũ năm 1963, trở thành chiến sĩ Binh chủng Tăng-Thiết giáp và tham gia nhiều chiến trường. Trải nghiệm quân ngũ đã bồi đắp cho thơ Hữu Thỉnh vốn sống về người lính, quê hương và đất nước.

Sau năm 1975, ông theo học khóa I Trường Viết văn Nguyễn Du. Từ năm 1981, ông về Tạp chí Văn nghệ Quân đội, lần lượt đảm nhiệm công việc biên tập viên, Trưởng ban Thơ, Phó Tổng Biên tập. Năm 1990, ông chuyển sang công tác tại Hội Nhà văn Việt Nam, sau này giữ cương vị Chủ tịch Hội qua nhiều nhiệm kỳ.

Các tác phẩm: "Đường tới thành phố", "Từ chiến hào tới thành phố", "Trường ca Biển", "Sức bền của đất", "Trăng Tân Trào" cùng nhiều tập thơ cho thấy thế giới nghệ thuật được hình thành từ trải nghiệm sống phong phú. Hai tập tiểu luận, phê bình "Lý do của hi vọng" và "Bến văn và những vòng sóng" còn cho thấy khả năng quan sát, đánh giá, suy ngẫm về đời sống văn chương. Ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật năm 2012.

Giữ di sản trong dòng chảy hôm nay

Qua thời gian, những trang viết luôn có giá trị gợi mở suy ngẫm về con người, nhân cách, trách nhiệm và những lựa chọn trước vận mệnh đất nước.

Đọc lại di sản vì thế cũng là cách để nhận diện những giá trị đã góp phần làm nên diện mạo văn học dân tộc, đồng thời tìm thấy sự tiếp nối trong sáng tác hôm nay.

Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai, Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội. (Ảnh: VNQĐ)

Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai, Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội,cho biết, bộ sách được triển khai và hoàn thành các bước chuẩn bị trong sự quan tâm, chỉ đạo của Thủ trưởng Tổng cục Chính trị, sự phối hợp của các cơ quan chức năng và nỗ lực của tập thể cán bộ, biên tập viên Tạp chí.

Đây là nguồn động viên có ý nghĩa đối với những người làm công tác văn học, đồng thời thể hiện sự trân trọng đối với đóng góp của các thế hệ nhà văn - chiến sĩ. Tạp chí mong muốn thông qua bộ sách, di sản của các tác giả tiếp tục được giới thiệu rộng rãi, giúp bạn đọc hôm nay hiểu sâu hơn về một thế hệ văn nghệ sĩ đã dành tài năng, tâm huyết và cả cuộc đời mình cho văn học và đất nước.

Ra đời tháng 1/1957, trong những năm tháng đất nước còn chia cắt, Tạp chí Văn nghệ Quân đội đã đồng hành với nhiều chặng đường lịch sử của dân tộc. Bối cảnh sáng tác thay đổi, đội ngũ cầm bút tiếp nối, song, tinh thần gắn bó với đời sống đất nước và con người vẫn là mạch nguồn xuyên suốt trong nhiều tác phẩm.

Bộ sách về tám nhà văn là một trong những hoạt động hướng tới kỷ niệm 70 năm ngày Tạp chí Văn nghệ Quân đội ra số đầu tiên, cùng với các hội thảo khoa học, Cuộc thi Thơ và Ký cùng nhiều hoạt động ý nghĩa. Lễ kỷ niệm dự kiến tổ chức trong tháng 1/2027 tại Hà Nội.