Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan: Đổi mới tư duy để đưa y học cổ truyền lên tầm cao mới

Chiều 9/9, tại Hà Nội, Uỷ viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan chủ trì hội thảo xin ý kiến xây dựng chiến lược quốc gia phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. 

Hội thảo kết nối điểm cầu Hà Nội với hàng trăm điểm cầu trên cả nước. Dự hội nghị có Uỷ viên Dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà; đại diện các Bộ, cơ quan ngang Bộ; các đơn vị Cục, Vụ, Viện, Trung tâm thuộc và trực thuộc Bộ Y tế; Hội, Hiệp hội, cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp có liên quan; Thành viên Tổ soạn thảo, Nhóm biên tập; 

Điểm cầu trực tuyến có đại diện UBND các tỉnh, thành phố, cơ quan, đơn vị có liên quan.

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan phát biểu. Ảnh: Trần Minh

Hình thành hệ sinh thái phát triển y học cổ truyền

Phát biểu tại hội thảo, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nêu rõ, phát triển y học cổ truyền là chủ trương nhất quán, lâu dài của Đảng và Nhà nước, gắn với bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân; đồng thời góp phần gìn giữ, phát huy những giá trị y học, tri thức và bản sắc văn hóa của dân tộc. Trong bối cảnh mới, cần đưa những giá trị truyền thống lên một tầm cao mới, gắn với sự phát triển của đất nước và đời sống hiện đại.

Trong nhiều năm qua, chủ trương này đã được cụ thể hóa thông qua các chính sách về khám bệnh, chữa bệnh; dược liệu; thuốc y học cổ truyền; đào tạo; nghiên cứu khoa học; bảo hiểm y tế và bảo tồn, phát huy các giá trị của y học cổ truyền.

Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho biết các văn bản của Trung ương, trong đó có Chỉ thị, Kết luận của Ban Bí thư và đặc biệt là Nghị quyết số 72 của Bộ Chính trị, tiếp tục khẳng định yêu cầu bảo tồn, phát huy y học cổ truyền trong tổng thể nhiệm vụ chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân.

Thực hiện các định hướng này, Bộ Y tế đã trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định giao nhiệm vụ triển khai; trong đó Bộ Y tế được giao xây dựng Chiến lược quốc gia phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Cùng với đó là nhiệm vụ xây dựng Luật về y học cổ truyền.

Bộ trưởng cho rằng, mặc dù y học cổ truyền đã tồn tại và phát triển qua nhiều thế hệ, đến nay Việt Nam chưa có một chiến lược quốc gia riêng về phát triển lĩnh vực này và cũng chưa có luật riêng được Quốc hội thông qua. Các quy định hiện nay chủ yếu được thực hiện trong khuôn khổ Luật Khám bệnh, chữa bệnh và Luật Dược. Đây là trách nhiệm của thế hệ hiện nay trong việc tiếp tục kế thừa, phát huy những giá trị mà các thế hệ đi trước để lại.

Theo Bộ trưởng, chiến lược lần này không thể tiếp cận theo hướng phát triển riêng rẽ từng lĩnh vực của y học cổ truyền mà phải hình thành một hệ sinh thái đồng bộ, kết nối giữa chăm sóc sức khỏe, khoa học công nghệ, đào tạo nhân lực, dược liệu và công nghiệp dược liệu, bảo tồn tri thức, sở hữu trí tuệ, thị trường, văn hóa và du lịch.

"Cách tiếp cận này đòi hỏi phải nhìn y học cổ truyền bằng một tầm nhìn mới, trong một bối cảnh mới, có sự kết nối giữa nhiều lĩnh vực. 

Đơn cử, đào tạo nhân lực, khả năng đưa các bài thuốc, phương pháp điều trị vào thực tiễn hay vấn đề bảo hiểm y tế chi trả không thể được xem xét tách rời mà cần được đặt trong một tổng thể để có giải pháp phù hợp"- Bộ trưởng Đào Hồng Lan nói.

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà và các đại biểu tại điểm cầu Hà Nội. Ảnh: Trần Minh

Nhiều lợi thế nhưng chưa phát huy hết tiềm năng

Bộ trưởng Đào Hồng Lan đánh giá Việt Nam có nhiều lợi thế để phát triển y học cổ truyền. Mạng lưới y học cổ truyền tương đối rộng từ Trung ương đến địa phương; nguồn tri thức phong phú; nguồn dược liệu đa dạng và nhu cầu sử dụng của người dân lớn. Đây là những nền tảng quan trọng để tiếp tục nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe nhân dân.

Tuy nhiên, năng lực cung ứng dịch vụ và năng lực chuyên môn giữa các tuyến chưa đồng đều. Hệ thống bệnh viện y học cổ truyền, khoa y học cổ truyền tại các địa phương phát triển chưa đồng đều. Tiềm năng của y học cổ truyền trong phòng bệnh, quản lý bệnh mạn tính, chăm sóc người cao tuổi và chăm sóc sức khỏe ban đầu chưa được phát huy đầy đủ.

Việc kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại đã được triển khai tại nhiều cơ sở nhưng cần tiếp tục chuẩn hóa trên cơ sở khoa học và bằng chứng. Hiện việc kết hợp này vẫn còn ở quy mô tại từng bệnh viện, chưa trở thành một định hướng toàn diện ở cấp quốc gia.

Đối với dược liệu, Việt Nam có tiềm năng lớn, trong đó có quy mô vùng nguyên liệu đạt chuẩn. Tuy nhiên, mối liên kết từ trồng trọt, chế biến, kiểm nghiệm, sản xuất đến thị trường chưa đồng bộ. 

Bộ trưởng dẫn ví dụ Quảng Nam đã có báo cáo về việc dành 1.200 ha cho cây dược liệu, song vấn đề đặt ra là làm thế nào để từ vùng nguyên liệu có thể tạo ra sản phẩm phục vụ người dân hoặc xuất khẩu, thay vì chủ yếu xuất nguyên liệu thô, chưa qua chế biến hoặc chưa trở thành thuốc.

Theo Bộ trưởng Đào Hồng Lan, đây là vấn đề cần được định hướng ở tầm vĩ mô, không thể chỉ giao cho một địa phương hay riêng ngành y tế. Việc chế biến, phát triển hóa dược và đưa dược liệu trở thành nguyên liệu phục vụ sản xuất thuốc là cả một quá trình, đòi hỏi sự phối hợp của nhiều bộ, ngành và địa phương. Bên cạnh Nghị quyết số 72, Trung ương cũng đã có nghị quyết về phát triển hóa dược, song còn nhiều nhiệm vụ cần tiếp tục triển khai.

Công tác nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng, chuẩn hóa các bài thuốc, phương pháp điều trị và đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn vẫn còn những khoảng trống. Dữ liệu về y học cổ truyền còn phân tán; cần chuẩn hóa, số hóa và kết nối các thuật ngữ, chứng trạng, thể bệnh, bài thuốc, vị thuốc và phương pháp điều trị.

Một nội dung khác cũng được Bộ trưởng Đào Hồng Lan đề cập đến đó là nguồn tri thức quý giá của các lương y, người hành nghề và cộng đồng. Nhiều người còn lưu giữ những bài thuốc, phương pháp điều trị được truyền lại qua nhiều thế hệ. Việc bảo tồn các bài thuốc, phương pháp và tri thức của các danh y, người hành nghề, cộng đồng và các dân tộc cần gắn với nghiên cứu, truyền thừa, ứng dụng, bảo vệ quyền của chủ thể nắm giữ tri thức và phát triển giá trị.

Quang cảnh hội thảo tại điểm cầu Hà Nội.  Ảnh: Trần Minh

Năm định hướng tạo bước chuyển mới

Từ thực tiễn trên, Bộ trưởng Đào Hồng Lan nêu 5 định hướng. 

Thứ nhất, xác định rõ y học cổ truyền tham gia như thế nào trong hệ thống chăm sóc sức khỏe toàn diện theo vòng đời, nhất là tại tuyến cơ sở, từ phòng bệnh, quản lý bệnh mạn tính, phục hồi chức năng, chăm sóc người cao tuổi đến chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Thứ hai, thiết lập cơ chế kết hợp y học cổ truyền và y học hiện đại dựa trên bằng chứng khoa học, chất lượng và an toàn, thay vì chỉ thực hiện riêng lẻ tại từng cơ sở.

Thứ ba, chuyển từ việc chỉ phát triển vùng trồng dược liệu sang hình thành chuỗi giá trị của ngành dược, nâng cao khả năng tự chủ nguyên liệu, chế biến sâu và tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Thứ tư, coi khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là nền tảng của quá trình chuẩn hóa, hiện đại hóa y học cổ truyền, tạo bằng chứng khoa học, dữ liệu chuẩn hóa và cơ sở cho việc phát triển sản phẩm, dịch vụ. Bộ trưởng cho biết hiện nay chưa có một sản phẩm y dược cổ truyền nào được đăng ký.

Thứ năm, giải quyết đồng bộ các vấn đề về nhân lực, bảo tồn tri thức, sở hữu trí tuệ, thị trường và thương hiệu, qua đó bảo tồn và phát huy các giá trị, nguồn lực của y học cổ truyền phục vụ chăm sóc sức khỏe và phát triển kinh tế - xã hội.

Huy động nguồn lực để những giá trị quý không bị mai một

Bộ trưởng Bộ Y tế yêu cầu dự thảo chiến lược phải làm rõ quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp, thể hiện được yêu cầu đổi mới tư duy về phát triển y học cổ truyền trong giai đoạn mới. Nếu vẫn đi theo cách làm cũ thì không cần xây dựng chiến lược, bởi sẽ không tạo ra thay đổi về chất.

Các mục tiêu đến năm 2030 phải khả thi, đo lường được, đồng thời cần tính đến các giai đoạn 2030, 2035 và 2045, với những chỉ tiêu cụ thể về mạng lưới, y học cổ truyền tại tuyến cơ sở, nhân lực, dược liệu, nghiên cứu khoa học, chuyển đổi số, bảo hiểm y tế và sản phẩm, dịch vụ y học cổ truyền.

Cùng đó, Bộ trưởng cũng yêu cầu xác định rõ nhiệm vụ ưu tiên trước mắt đến năm 2030 và những vấn đề có tính dài hạn. Cùng với đó phải phân định trách nhiệm của Bộ Y tế, các bộ, ngành, địa phương, cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp và các hội nghề nghiệp; bảo đảm "rõ người, rõ việc, rõ tiến độ, rõ sản phẩm, rõ thời gian".

Một yêu cầu quan trọng khác là xây dựng cơ chế huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực của Nhà nước và xã hội, cộng đồng, đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học, người hành nghề và những người đang nắm giữ các bài thuốc có giá trị.

Các điểm cầu tham dự hội thảo. Ảnh: Trần Minh

Bộ trưởng dẫn thực tế có những người lớn tuổi đang lưu giữ bài thuốc tốt nhưng không đủ điều kiện tự mình thực hiện các quy trình nghiên cứu, chứng minh bằng khoa học. Nếu không có cơ chế phù hợp, những tri thức này có nguy cơ mai một. Do đó, việc kế thừa và phát huy phải đi cùng nghiên cứu khoa học, chuẩn hóa và bảo vệ quyền của người nắm giữ tri thức.

Bộ trưởng nhấn mạnh hội thảo không chỉ nhằm bổ sung câu chữ cho dự thảo mà quan trọng hơn là thống nhất một cách tiếp cận mới. Bộ Y tế sẽ nghiêm túc tiếp thu các ý kiến tại hội thảo và sau hội thảo, tiếp tục hoàn thiện hồ sơ để trình Thủ tướng Chính phủ.

Việc xây dựng Chiến lược quốc gia phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 là trách nhiệm lớn của thế hệ hiện nay, đòi hỏi sự tham gia của nhiều bộ, ngành, địa phương và các lực lượng trong xã hội, nhằm tiếp tục gìn giữ, phát huy những giá trị của các thế hệ đi trước, góp phần chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân, đồng thời đóng góp vào sự phát triển của đất nước.