Bước tiến trong số hóa học đường: Xây dựng 'hệ miễn dịch số' cho học sinh

Mỗi học sinh cần xây dựng “hệ miễn dịch số”, năng lực tâm lý vững vàng để tự bảo vệ mình. Ảnh minh họa: Dương Triều

Bên cạnh các quy định quản lý công nghệ, gia đình và nhà trường cần song hành trang bị cho các em một “hệ miễn dịch số” vững chắc - giúp trẻ biết tự bảo vệ, ứng xử văn minh và chủ động làm chủ công nghệ.

Ứng xử khi gặp “fake news”

Từng bị hiểu nhầm trên mạng, Thục Phương - học sinh lớp 9 Trường THCS và THPT Nguyễn Siêu (Hà Nội) chia sẻ, thời điểm đó, em cảm thấy bực tức nhưng sau đó lựa chọn lên mạng trao đổi, giải thích và cuối cùng được “giải oan”. Từ sự việc trên, nữ sinh cho rằng, khi gặp fake news (tin giả), thay vì chửi bới ở trên mạng thì hãy từ từ giải thích để dư luận hiểu và sẻ chia.

Bà Trương Thúy Hà - phụ huynh ở phường Cầu Giấy (Hà Nội) cho biết, con từng bị bạn học bắt nạt khi học lớp 2. Điều khiến bà không nhận ra sự việc sớm bởi con không chia sẻ với mẹ, thậm chí luôn mặc áo dài tay dù thời tiết nắng nóng. Sau đó, bà Hà mới biết con mặc áo dài tay để che những vết bầm tím do bị bạn cấu. “Sự việc chỉ được phát hiện khi một người thân trong gia đình chia sẻ lại”, bà Hà kể.

Từ câu chuyện của con, bà Hà cho biết đã dành thời gian đồng hành, hướng dẫn con cách nhận diện nguy cơ, bảo vệ bản thân và ứng xử khi bị bạn bắt nạt, từ việc cảnh báo, tìm kiếm sự hỗ trợ đến những kỹ năng tự vệ cần thiết. Do hoàn cảnh gia đình, bà đã xin phép giáo viên cho con mang điện thoại đến lớp để thuận tiện liên lạc khi cần. Cùng với đó, bà hướng dẫn con cách sử dụng điện thoại văn minh, an toàn.

Câu chuyện trên cũng cho thấy, có những vấn đề trẻ không dễ dàng nói với cha mẹ. Vì vậy, sự quan sát, lắng nghe và đồng hành của người lớn có thể giúp phát hiện sớm những bất thường, từ đó kịp thời bảo vệ trẻ.

Theo bà Nguyễn Thị Vân Hồng - Hiệu trưởng Trường Tiểu học và THCS Chương Dương (Hà Nội), có những chuyện người lớn nghe qua tưởng nhỏ nhưng với học sinh lại là vấn đề không hề nhỏ. Đó có thể là việc bị bạn kỳ thị ngoại hình trên mạng xã hội, áp lực từ cha mẹ, bị so sánh với anh chị em hoặc bạn bè, những khúc mắc trong lớp học, chuyện tình cảm tuổi học trò hay cảm giác không được ai thấu hiểu. “Đó là câu chuyện không hề nhỏ, ảnh hưởng đến tâm lý”, bà Vân Hồng nhìn nhận.

Điều khiến Hiệu trưởng Trường Tiểu học và THCS Chương Dương trăn trở là, nhiều học sinh có cha mẹ, thầy cô và bạn bè bên cạnh nhưng vẫn chọn viết tâm sự vào những mảnh giấy rồi bỏ vào hộp thư. Nếu mở chiếc hộp ấy ra, có thể thấy đủ câu chuyện của tuổi học trò: Từ học hành, điểm số, kỳ vọng của cha mẹ, mâu thuẫn bạn bè, cho đến những vấn đề trên mạng xã hội, thậm chí có em chỉ mong cha mẹ bớt cãi nhau.

Theo bà Vân Hồng, phía sau những câu chuyện tưởng như vụn vặt ấy là mong muốn giản dị của học sinh: “Con muốn người lớn hiểu con hơn và nghe con nói”. Điều các em thực sự cần là, người lớn dành thêm thời gian, kiên nhẫn lắng nghe và tạo cảm giác an toàn để các em có thể nói ra những điều đang chất chứa trong lòng.

Bảo vệ an toàn cho học sinh trên không gian mạng. Ảnh minh họa: ITN

Gia đình và nhà trường đồng hành với học sinh

Đặt vấn đề, nhà trường đồng hành thế nào với học sinh trước tác động ngày càng lớn của công nghệ và mạng xã hội? Bà Nguyễn Thị Minh Thúy - Hiệu trưởng Trường THCS và THPT Nguyễn Siêu (Hà Nội) cho rằng, đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của năm học 2026 - 2027, cũng là nhiệm vụ trọng tâm trong kỷ nguyên mới, khi mà khoa học công nghệ đang phát triển nhanh.

Khi hỏi học sinh về việc, có muốn nhà trường cấm các em sử dụng điện thoại hay không? thì các bạn đồng thanh trả lời: Không ạ. Nhưng hỏi: Khi đến trường, các con có nộp lại điện thoại cho các thầy cô chủ nhiệm không? Các bạn ấy cũng đồng thanh trả lời: Có ạ! “Như vậy, chúng ta thấy rằng, cấm sử dụng điện thoại thì không thể, nhưng có những quy định để hạn chế sử dụng điện thoại. Nếu trẻ em tiếp xúc công nghệ quá nhiều, quá mức thì có thể sẽ ảnh hưởng giảm trí nhớ, tác động đến việc học tập”, bà Thuý nêu thực tế và cho rằng, học sinh phải sử dụng công nghệ thông minh hơn.

Theo Hiệu trưởng Trường THCS và THPT Nguyễn Siêu, thầy và trò nhà trường không nói không với công nghệ, mà biết cách hạn chế, sử dụng thế nào cho hợp lý. Điều này thể hiện trong nội quy, cân đối giữa việc học tập và vui chơi giải trí khác, theo đúng lứa tuổi của học sinh.

Cho rằng, từ sau đại dịch Covid-19, Internet không đơn thuần là công cụ mà ngày càng trở thành một phần quan trọng trong đời sống của thanh thiếu niên, ông Lê Xuân Trung - Chủ tịch Hội đồng quản trị Viện Tâm lý Giáo dục và Đào tạo (IPET) dẫn số liệu khảo sát của Cục Bà mẹ và Trẻ em (Bộ Y tế): Có gần 90% trẻ em và thanh thiếu niên Việt Nam sử dụng Internet hằng ngày, với thời gian trung bình khoảng 5 - 7 giờ/ngày. Ở nhóm học sinh trung học, thời lượng sử dụng Internet có thể còn cao hơn. Không gian số mở ra cơ hội tiếp cận tri thức, sáng tạo và kết nối toàn cầu, nhưng đồng thời cũng đặt trẻ em trước nhiều rủi ro mà chúng ta không thể xem nhẹ.

Ông Lê Xuân Trung cho biết, theo Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cứ 5 em ở độ tuổi thanh thiếu niên, thì có 1 em gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần; 70% gặp các rối loạn tâm lý bắt đầu hình thành từ độ tuổi này. Những con số từ các nghiên cứu khác cũng chỉ ra có khoảng 34% học sinh, sinh viên cảm thấy bị áp lực bởi mạng xã hội và gần 30% từng bị bắt nạt trực tuyến ít nhất một lần. Những con số này không chỉ là thống kê, đó là câu chuyện thật, nỗi lo thật, tổn thương thật mà các em đang phải đối mặt.

Cần nâng cao các giải pháp bảo vệ học sinh trên không gian mạng. Ảnh minh họa: ITN

Cần “hệ miễn dịch số”

Theo ông Lê Xuân Trung, chúng ta chứng kiến một thế hệ lớn lên trong môi trường mà thông tin lan truyền nhanh hơn cả khả năng xử lý của não bộ, nơi lời khen có thể đến trong vài giây nhưng những lời xúc phạm cũng có thể xuất hiện chỉ sau một cú chạm màn hình. Áp lực thành công, hình ảnh, áp lực phải hòa hợp trên mạng xã hội đang khiến nhiều em rơi vào trạng thái lo âu, tự ti, nặng hơn là trầm cảm. Đã có những việc hết sức đau lòng xảy ra xuất phát từ các vấn đề sức khỏe tâm thần không được quan tâm, không được xử lý kịp thời.

“Hơn bao giờ hết, các em cần ‘hệ miễn dịch số’, năng lực tâm lý vững vàng để nhận diện rủi ro, tự bảo vệ mình và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết. ‘Hệ miễn dịch số’ mà chúng ta hướng tới không phải là bức tường ngăn cách các em với Internet, mà là bộ công cụ giúp các em kháng cự trước áp lực, so sánh và kỳ vọng phi thực tế trên mạng xã hội”, ông Lê Xuân Trung nhấn mạnh.

Ngoài ra, việc hình thành “hệ miễn dịch số” sẽ giúp các em nhận diện thông tin sai lệch, độc hại; tránh bị tấn công bởi những nội dung tiêu cực; ứng phó với bắt nạt trực tuyến; biết cách lên tiếng và tìm kiếm sự giúp đỡ; quản lý cảm xúc; đồng thời duy trì sự cân bằng giữa đời sống thực và đời sống số và xây dựng bản lĩnh tâm lý để mỗi em trở thành người làm chủ công nghệ, chứ không bị công nghệ chi phối.

Nhấn mạnh, việc chăm sóc sức khỏe tinh thần cho thanh thiếu niên là trách nhiệm của toàn xã hội, ông Lê Xuân Trung cho hay, Viện Tâm lý Giáo dục và Đào tạo đã và đang hướng tới triển khai nhiều chương trình hỗ trợ tâm lý học đường, đào tạo kỹ năng số an toàn và xây dựng hệ sinh thái; trong đó có chương trình can thiệp sớm cho học sinh có nguy cơ tổn thương tâm lý.

“Mỗi chia sẻ của học sinh là một mảnh ghép quan trọng giúp chúng ta hiểu hơn để từ đó xây dựng những giải pháp thiết thực và hiệu quả. Tôi hy vọng, mỗi em sẽ mang theo một liều “vaccine số” cho riêng mình. Đó là sự tự tin, tỉnh táo, lòng nhân ái và khả năng tự chăm sóc sức khỏe tinh thần”, ông Lê Xuân Trung bày tỏ.

Học sinh Trường THCS và THPT Nguyễn Siêu (Hà Nội) tham gia Diễn đàn “Điều em muốn nói”. Ảnh: Dương Triều

Cảnh báo 3 nguy cơ từ môi trường mạng

Lưu ý học sinh cần kiểm chứng thông tin khi gặp nội dung hoặc tài khoản giả mạo trên mạng, Đại úy Đinh Thị Như Hoa - Trung tâm Huấn luyện - Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an - khuyến cáo, học sinh nên sử dụng chức năng báo cáo (report) của các nền tảng mạng xã hội để đề nghị xử lý, đồng thời không tương tác với các tài khoản giả mạo, tránh vô tình tiếp tay cho thông tin sai lệch hoặc các hành vi lừa đảo trên không gian mạng.

Đại úy Đinh Thị Như Hoa chia sẻ về 3 nguy cơ, bẫy lớn nhất từ môi trường mạng với thanh thiếu nhi. Thứ nhất, đối tượng lừa đảo giả danh người thân, người mà các em tin tưởng. Đối tượng này tạo lập tài khoản giả sử dụng hình ảnh, thông tin… để liên hệ. Các em dễ mất cảnh giác tương tác và làm theo chỉ dẫn.

Thứ hai, đối tượng lừa đảo đưa ra những cơ hội nhận quà tặng như: Vé xem ca nhạc, sự kiện có người nổi tiếng… và yêu cầu thực hiện xác nhận tham gia sự kiện, nhận quà. Điều này khiến các em bị cuốn hút vào lời mời hấp dẫn đó và làm theo hướng dẫn đối tượng lừa đảo chỉ ra như click vào đường link…

Thứ ba, đối tượng lừa đảo sử dụng các hành vi, thủ đoạn đánh vào tâm lý sợ hãi, tạo áp lực tâm lý và tự cách ly bản thân với người thân. Từ đó, các em làm theo chỉ dẫn, yêu cầu của đối tượng lừa đảo.

“Các đối tượng lừa đảo, hacker sử dụng các kịch bản, chiêu trò thao túng tâm lý, điều khiển hành vi của các em. Nếu các em không một mình, không sợ hãi và chia sẻ với người thân thì các em sẽ vượt qua những bẫy này”, Đại úy Đinh Thị Như Hoa nhấn mạnh.

Chia sẻ những dấu hiệu đơn giản để nhận biết mình có thể trở thành mục tiêu lừa đảo trên mạng, bà Nguyễn Như Quỳnh - Giám đốc nghiên cứu Chống lừa đảo nhận thấy, học sinh ngày càng đối mặt với nhiều thủ đoạn tinh vi, nhất là khi nội dung giả mạo trở nên dễ dàng trên mạng xã hội. Theo đó, hình ảnh của người nổi tiếng, học sinh, phụ huynh, bạn bè hay thầy cô được chia sẻ trên mạng có thể bị lợi dụng để dựng các tình huống giả, gửi lời mời, phần thưởng hoặc yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân.

Bà Nguyễn Như Quỳnh cho biết, các thủ đoạn lừa đảo thường có những dấu hiệu quen thuộc. Thứ nhất là tạo áp lực về thời gian, yêu cầu người nhận phải hành động ngay để nhận phần thưởng hoặc cơ hội. Thứ hai là yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân từ những người, tổ chức hoặc chương trình không rõ nguồn gốc. Thứ ba là các đường link lạ, thường đi kèm lời mời nhận quà, vật phẩm trong game như skin, xu hoặc phần thưởng.

“Thay vì lập tức làm theo hướng dẫn, học sinh cần hình thành thói quen dừng lại và xác minh thông tin. Nếu thấy nghi ngờ, các bạn nên dừng lại, kiểm tra xem thông tin có thực sự đúng hay không và có thể hỏi người lớn để xác minh”, bà Nguyễn Như Quỳnh khuyến cáo.