Cà phê Khe Sanh-Hành trình trăm năm

Con Đường 9 từng oằn mình dưới bom đạn năm xưa nay trở thành tuyến huyết mạch của Hành lang kinh tế Đông-Tây, nơi những chuyến xe nối đuôi nhau kết nối Việt Nam với Lào, Thái Lan và vươn ra thế giới. Và thật kỳ lạ, lịch sử thăng trầm của Đường 9 lại tương đồng đến kỳ diệu với sinh mệnh của một loài cây trên mảnh đất này-cây cà phê.

Nằm bên Quốc lộ 9 nhộn nhịp, dưới chân đồi thông phố núi Khe Sanh là nơi yên nghỉ của Eugène Poilane-nhà thực vật học người Pháp. Đặt chân đến Khe Sanh từ năm 1918, ông chính là người đã mang những hạt giống cà phê ươm mầm xuống dải đất đỏ bazan này vào năm 1926.

Đi dưới những tán cây cổ thụ rợp bóng mát trong vườn nhà dân ở thôn Trằm, xã Khe Sanh, ông Nguyễn Văn Nông-người con sinh ra ngay tại làng Thượng Văn, xã Khe Sanh-như chạm tay vào từng lớp ký ức của trăm năm trước. Ông ngoại của ông Nông từng làm cai cho đồn điền của ông Poilane. Những câu chuyện kể bên bếp lửa về thân phận người phu đồn điền, về những ngày đầu người Kinh và đồng bào Bru-Vân Kiều cùng đổ mồ hôi khai phá rừng hoang đất đỏ đã thấm vào máu thịt con cháu.

Người dân vùng cao gọi loài cây có tên khoa học Liberica bằng cái tên mộc mạc là "cà phê mít", bởi lá của nó to bản, dày dặn và có dáng giống hệt lá cây mít trong vườn. Khác với giống cà phê chè (Arabica) vốn mỏng manh và đòi hỏi chăm sóc cầu kỳ, cà phê mít không tạo thành những vùng chuyên canh bạt ngàn mà sống bên vườn nhà, nương rẫy.

Chiến tranh đi qua, những gốc cà phê mít mang trên mình vết sẹo thời gian lại tiếp tục đâm chồi, gắn bó máu thịt với đời sống của bao thế hệ đồng bào Bru-Vân Kiều. Trên nương rẫy của bà Hồ Thị Nhơn, ở làng Ta Ri, xã Khe Sanh, giữa rẫy lúa nương đang chín vàng chờ tuốt, những tán cà phê mít vẫn kiêu hãnh vươn lên đón nhận sự mỡ màu của đất đai Trường Sơn.

Nếu cây cà phê mít là chứng nhân trăm năm trong các khu vườn bản địa, thì cây cà phê chè lại viết nên câu chuyện hào hùng về cuộc hồi sinh những vùng "đất chết" sau chiến tranh.

Giữa sắc xanh ngút ngàn đang rộ mùa quả chín, ông Nguyễn Triều ở xã Khe Sanh, người đàn ông đã dành gần trọn cuộc đời gắn bó với đất đỏ chậm rãi lần giở lại ký ức. Năm 1978, khi Nông trường Cà phê Khe Sanh được thành lập, từng đoàn người từ vùng đồng bằng Triệu Phong, Hải Lăng đã dắt díu nhau ngược Đường 9 lên miền Tây đi xây dựng kinh tế mới. Chính họ, cùng với đồng bào Bru-Vân Kiều, Pa Kô tại chỗ, là những người đã đặt những nhát cuốc đầu tiên khôi phục lại vùng cà phê trên miền đất từng bị bom đạn cày xới.

Ông Dương Hữu Thanh, năm nay đã 67 tuổi, lên Khe Sanh lập nghiệp từ năm 1986. Trong ký ức của ông, những năm đầu nơi vùng đất mới là chuỗi ngày chật vật trăm bề, người dân phải làm đủ thứ nghề để mưu sinh qua ngày. Bước ngoặt lịch sử chỉ thực sự mở ra vào các năm 1990-1991, khi địa phương quyết định lấy cây cà phê chè làm mũi nhọn và triển khai đồng bộ các chính sách hỗ trợ vốn, giống cây trồng. Chỉ trong thời gian ngắn, diện tích Arabica từ Khe Sanh đã lan rộng mạnh mẽ sang các xã lân cận.

Từ dấu chân của những người đi mở đất, hôm nay, thủ phủ cà phê Arabica trải rộng trên diện tích hơn 4.000ha, với hơn 3.700ha đang cho thu hoạch ổn định, cung ứng ra thị trường gần 5.000 tấn cà phê nhân mỗi năm và đem lại sinh kế ấm no cho hơn 8.620 hộ dân-mà hơn một nửa trong số đó là đồng bào Bru-Vân Kiều và Pa Kô.

Hòa vào không khí mùa vụ rộn rã trên các sườn đồi mới thấy hết niềm vui của người trồng cà phê khi giá quả tươi đầu mùa chạm mốc 15.000 đồng/kg. Những người hái cà phê lành nghề gắn bó qua nhiều mùa vụ, cả người Kinh lẫn đồng bào Bru-Vân Kiều như bà Hồ Thị Sương cũng có nguồn thu nhập đáng kể với mức công 4.000 đồng cho mỗi kg quả tươi hái xuống.

Năm 2025, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp giấy chứng nhận Chỉ dẫn địa lý "Khe Sanh" cho sản phẩm cà phê bao gồm 4 xã: Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Lập và A Dơi. Như khẳng định của ông Nguyễn Anh Cư, Phó Chủ tịch UBND xã Khe Sanh, tấm giấy thông hành pháp lý này chính là động lực quan trọng để địa phương phát triển nông nghiệp bền vững và nâng cao đời sống cho Nhân dân.

Có lịch sử trăm năm và quy mô hơn 4.000ha, nhưng suốt một quãng thời gian dài, những người nặng lòng với Khe Sanh vẫn luôn trăn trở trước một nghịch lý: Hạt cà phê quê mình gần như "vô danh" trên bản đồ cà phê Việt Nam.

Cà phê Khe Sanh phải bắt đầu từ đâu để gầy dựng lại thương hiệu và tìm chỗ đứng xứng đáng cho riêng mình? Câu hỏi đau đáu ấy không thể trả lời bằng những khẩu hiệu sáo rỗng, mà đã được giải đáp bằng mồ hôi, sự dấn thân của những con người dám bước ra khỏi lối mòn để làm cà phê đặc sản (Specialty Coffee).

Năm 2019, giữa lúc nhiều người còn e ngại, vợ chồng anh Phan Hồng Phong và chị Lương Thị Ngọc Trâm quyết định lên đồi Pun (xã Hướng Phùng) lập nghiệp với thương hiệu Pun Coffee. Chữ "Pun" trong tiếng Bru-Vân Kiều có nghĩa là say hương thơm của đất, hương thơm của trời ban cho. Dựng ngôi nhà nhỏ giữa đồi cao lộng gió và mây ngàn, anh chị mang theo tâm thế ứng dụng khoa học để giữ trọn vị trái cây nguyên bản, thanh tao của hạt cà phê.

Cùng nhịp bước trên những triền đồi Hướng Phùng là hành trình đầy đam mê của anh Nguyễn Duy Phương. Đặt chân đến mảnh đất này và chọn nơi đây làm chốn gắn bó, chứng kiến cảnh bà con một nắng hai sương mà hạt cà phê làm ra cứ bị trả giá thấp vì hái xanh bán xô, anh Phương hiểu rằng muốn xây dựng thương hiệu phải thay đổi từ chính đôi bàn tay người trồng.

Năm 2021, Hợp tác xã nông nghiệp sinh thái Bốn Phương ra đời như một lời cam kết với nông nghiệp tử tế. Năm 2025, những giọt mồ hôi trên đồi cao đã đơm quả ngọt khi sản phẩm của HTX Bốn Phương được công nhận là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia.

Nếu chuyện đời của anh Phương là hành trình gõ cửa từng nhà để nối dài những cánh rừng cà phê sạch, thì sâu trong thung lũng Xa Ry của xã Hướng Phùng, khát vọng nâng tầm hạt cà phê lại được viết nên bởi sự tĩnh lặng của anh Hoàng Luận tại nông trại Ara Farm. Mở rộng cánh cổng nông trại đón bà con nông dân và du khách phương xa, anh sẵn lòng sẻ chia từ kinh nghiệm giữ ẩm đất, tỉa cành đón nắng, cho đến cách lắng lòng lại bên bàn pha chế để nghe hạt cà phê kể câu chuyện của núi rừng ngay trong từng ngụm nhỏ.

Một ngày đầu tháng 10, khi gió mùa se lạnh báo hiệu vụ thu hoạch mới bắt đầu, nhóm những người làm cà phê đặc sản Hướng Phùng lại hẹn nhau tụ họp tại Pun Coffee. Với những ai chỉ quen uống cà phê cho tỉnh táo mỗi sáng, cuộc gặp gỡ của họ thực sự là một "bữa tiệc của giác quan".

Bằng quy trình sản xuất khép kín và đầy kỷ luật, họ đã đánh thức những tầng hương vị kỳ diệu ngủ quên trong hạt Arabica-không còn vị đắng khét truyền thống, tách cà phê đặc sản bung tỏa hương hoa rừng, mật ong, quyện cùng vị chua thanh tinh tế và đọng lại hậu vị ngọt ngào rất lâu nơi cuống họng.

Từ hạt nhân là nhóm làm cà phê đặc sản, một làn sóng tái đầu tư và chuẩn hóa vùng nguyên liệu đã lan rộng khắp các sườn đồi Hướng Phùng-Khe Sanh. Như chia sẻ của chị Nông Thị Hanh, Giám đốc Công ty TNHH Cà phê Tà Cơn Khe Sanh, cái bắt tay chặt chẽ giữa nông dân-hợp tác xã-doanh nghiệp trong việc trồng mới theo mô hình nông lâm kết hợp và kiểm soát chuẩn xác quy trình sơ chế, lên men đã tạo nên điểm tựa vững vàng, giúp hạt cà phê Khe Sanh vừa giữ được cái hồn mộc mạc truyền thống, vừa đủ sức bước qua những hàng rào kỹ thuật khắt khe nhất của thị trường quốc tế.

Và để tôn vinh trọn vẹn hành trình một thế kỷ đầy tự hào (1926-2026), sự kiện theo dấu chân 100 năm cà phê Khe Sanh vừa diễn ra ngay trên mảnh đất Khe Sanh đúng nghĩa một ngày hội văn hóa và lòng tri ân. Giữa không gian bảng lảng sương mù phố núi và hương cà phê mới rang thơm lừng, lễ hội đã nối liền mạch nguồn quá khứ và hiện tại.

100 năm đã trôi qua, cây cà phê đã lớn lên cùng quê hương, đi qua khói lửa chiến tranh để trở thành sinh kế, thành niềm tự hào của cả vùng đất phía Tây Quảng Trị. Và ngày hôm nay, khi nâng trên tay tách cà phê Khe Sanh sóng sánh ngát hương trái chín, người ta không chỉ nếm được vị ngọt lành của đất trời Trường Sơn, mà còn cảm nhận sâu sắc một hương vị lắng đọng hơn tất cả-Hương vị của hòa bình.