Các hãng bay sàng lọc phi công thế nào?

Sau vụ việc xảy ra với chuyến bay số hiệu 1073 của hãng hàng không Flydubai hôm 30/9 - khi cơ phó chuyến bay tấn công cơ trưởng, khiến máy bay lao xuống đột ngột - ngành hàng không thế giới phải đối mặt với câu hỏi: Làm thế nào để sàng lọc phi công, ngăn chặn những người không phù hợp bước vào buồng lái?

Ông Kit Darby, cựu phi công của hãng United Airlines, cho rằng bất chấp nhiều điểm còn bất cập, hệ thống sàng lọc hiện nay cơ bản đã loại bỏ được các phi công không đủ điều kiện bay. Những vụ việc liên quan đến phi công - như chuyến bay của Flydubai vừa qua - rất ít khi xảy ra.

“Tôi có lo ngại hay không ư? Bản thân tôi thì không”, ông nói với New York Times. “Tôi cho rằng hệ thống đang làm tốt và khả năng xảy ra các vụ việc nhỏ đến mức không đáng kể”.

Quy trình sàng lọc chưa hoàn hảo

Tại Mỹ, các phi công cần trải qua thủ tục thẩm tra lý lịch tư pháp do Cơ quan An ninh Giao thông (TSA) thuộc Bộ An ninh Nội địa Mỹ thực hiện. Thủ tục thẩm tra này nhằm xác định các phi công có thuộc đối tượng từng bị cơ quan chức năng Mỹ theo dõi hay không.

“Một phi công mới thường phải trải qua quá trình kiểm tra lý lịch để xác định liệu họ có từng bị bắt giữ hoặc bị truy tố về 28 tội danh khác nhau hay không”, giáo sư Jeffrey Price, chuyên gia về hàng không tại trường Metropolitan State University of Denver (Mỹ), nói về quy trình tại Mỹ, theo Time.

“Điểm yếu của hệ thống là không thể xác định bạn sẽ làm gì trong tương lai”, giáo sư Price nhận xét thêm.

Nhiều quốc gia khác cũng thực hiện giống mô hình của Mỹ trong việc sàng lọc phi công về lý lịch. Ví dụ, ứng viên phi công tại các hãng hàng không châu Âu sẽ được kiểm tra nhân thân, lý lịch tư pháp, lịch sử làm việc và giáo dục, theo Cơ quan An ninh Hàng không châu Âu.

Ngoài lý lịch, các phi công còn được kiểm tra về sức khỏe. Tại Mỹ, quy trình khám bao gồm kiểm tra sức khỏe tâm thần. Tuy nhiên, theo giáo sư Price, quy trình tại Mỹ tương đối sơ sài và phụ thuộc vào nội dung các phi công tự khai.

Hệ thống theo dõi sức khỏe tinh thần của phi công còn dựa nhiều vào yếu tố tự khai báo. Ảnh: Reuters.

“Không có quy định liên bang nào ngoại trừ bài kiểm tra y tế cho phi công. Họ sẽ được phát một bảng câu hỏi với nội dung cơ bản là: Tâm lý bạn có ổn định không?”, giáo sư Price chỉ ra.

Một số phi công và chuyên gia sức khỏe tâm lý chỉ trích hệ thống này. Do phi công sẽ mất chứng chỉ y tế để có thể bay nếu gặp bác sĩ tâm lý hoặc được kê đơn thuốc chống trầm cảm, khiến nhiều người không muốn tiết lộ tình trạng của mình. Một khảo sát năm 2022 cho thấy khoảng 56% số phi công tại Mỹ được hỏi cho biết từng né tránh chăm sóc y tế.

Theo ông Darby, quy trình kiểm tra là “một mạng lưới những việc nhỏ nhặt phải làm”.

“Bạn phải điền một bảng biểu về tình trạng y tế. Họ đưa ra một loạt câu hỏi”, ông nói với New York Times. “Tuy nhiên, quy trình y tế chủ yếu dựa trên sự tự giác. Trong một số trường hợp, họ sẽ rất khó phát hiện nếu bạn không tự khai báo một vấn đề nào đó”.

Những tiền lệ an ninh từ quá khứ

Giống như hành khách, phi công cũng phải trải qua kiểm tra an ninh khi lên máy bay. Tùy thuộc vào sân bay, họ có thể đi qua cửa riêng hoặc đi chung với hành khách. Bản thân họ lẫn hành lý đều phải được rà quét. Dù vậy, quy trình có thể được rút gọn, ông Price cho biết.

Bước này cũng giúp nhận biết những dấu hiệu bất thường của phi công - như say rượu hay lo lắng quá mức, theo AFP.

Hồi năm 2015, một phi công 27 tuổi của hãng hàng không Germanwings cố ý đâm máy bay vào dãy Alps. Phi công này có dấu hiệu trầm cảm và ý định tự sát nhưng hãng bay không phát hiện ra. 150 người đã thiệt mạng trong vụ tai nạn. Sau vụ việc này, các hãng hàng không toàn cầu quan tâm hơn đến việc theo dõi sát sao sức khỏe tinh thần của các thành viên phi hành đoàn.

Tới năm 2023, một phi công không làm nhiệm vụ của Alaska Airlines cố gắng tắt động cơ của một chiếc máy bay khi đang trong hành trình. Sự việc xảy ra hai ngày sau khi người này sử dụng nấm gây ảo giác. Sau vụ việc, người này khai bản thân bị trầm cảm sau cái chết của bạn thân.

Một máy bay của hãng hàng không Flydubai tại sân bay Ben Gurion, Israel, hôm 30/9. Ảnh: Reuters.

Flydubai là hãng bay của Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Cơ quan Hàng không Dân dụng UAE (GCAA) có nhiệm vụ cấp chứng chỉ, sàng lọc phi công và giám sát hoạt động của hãng.

Theo quy định của GCAA, các phi công cần có chứng chỉ sức khỏe loại 1 - cả về thể chất lẫn tinh thần. Những người có vấn đề về tâm thần, sử dụng chất kích thích hoặc các vấn đề khác sẽ cần được đánh giá chuyên sâu.

“Kiểm tra phi công là quy trình rất kỹ lưỡng, từ an ninh, tài chính tới sức khỏe tinh thần”, ông Saj Ahmad, chuyên gia phân tích trưởng tại hãng tư vấn hàng không StrategicAero Research, nói với Al Jazeera.

Cơ trưởng Flydubai kể lúc nhận ra máy bay đang lao xuống Trong cuộc gọi video với Thủ tướng Narendra Modi, cơ trưởng Smit Machchhar kể khoảnh khắc trọng thương, nằm trên sàn buồng lái nhưng vẫn cố mở cửa cứu mọi người.