Cần làm rõ giá trị pháp lý về kiểm tra ADN sâm Ngọc Linh trong các vụ án hình sự

Kết quả kiểm tra ADN các mẫu thực vật trong vụ án hình sự “Trộm cắp tài sản” do Trung tâm Ứng dụng Khoa học công nghệ cung cấp cho giám định viên. (Ảnh: ĐÔNG HUYỀN)

Không dừng lại ở đó, trong quá trình điều tra, phóng viên Báo Nhân Dân tiếp cận nhiều nguồn tài liệu và phát hiện kết quả kiểm tra ADN sâm Ngọc Linh do Trung tâm cung cấp còn được sử dụng trong hoạt động giám định phục vụ điều tra, truy tố, xét xử các vụ án trộm cắp sâm Ngọc Linh.

Theo tài liệu phóng viên tiếp cận, giám định viên đã sử dụng kết quả kiểm tra của trung tâm làm căn cứ chuyên môn để đưa ra kết luận giám định, phục vụ quá trình giải quyết các vụ án hình sự. Thực tế này đặt ra những vấn đề cần làm rõ về điều kiện pháp lý, năng lực chuyên môn, quy trình thực hiện, độ tin cậy khoa học và giá trị pháp lý của kết quả kiểm tra ADN.

Tạm dừng dịch vụ nhưng vẫn tiếp nhận mẫu vật vụ án

Ngày 16/6/2026, Giám đốc Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh Quảng Ngãi Trần Văn Quang ban hành Thông báo số 26/TB-TTUD về việc tạm dừng hoạt động dịch vụ kiểm tra ADN và phân tích saponin tổng hợp sâm Ngọc Linh.

Theo thông báo, trung tâm tạm dừng tiếp nhận các đề nghị kiểm tra ADN và phân tích hàm lượng saponin sâm Ngọc Linh để bảo dưỡng, sửa chữa, hiệu chuẩn thiết bị và hoàn thiện các điều kiện nhằm bảo đảm hoạt động đạt tiêu chuẩn kỹ thuật. Thông báo được gửi đến các tổ chức, cá nhân và đơn vị liên quan.

Các thông báo kết quả kiểm tra mẫu thực vật liên quan các vụ án trộm cắp sâm Ngọc Linh năm 2025-2026. (Ảnh: ĐÔNG HUYỀN)

Sau đó, ngày 24/8/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Quảng Ngãi có Công văn số C4214/CSHS-Đ3 gửi trung tâm, đề nghị phối hợp, hỗ trợ nhân lực chuyên môn, trang thiết bị và các điều kiện kỹ thuật cần thiết để thực hiện việc mở niêm phong, xác định trọng lượng, trích mẫu củ, lập biên bản niêm phong mẫu và kiểm tra các mẫu vật.

Mục đích là xác định những mẫu thực vật thu giữ có phải sâm Ngọc Linh hay không; trường hợp không phải thì xác định đó là loại gì, phục vụ yêu cầu giám định của cơ quan công an.

Các mẫu thực vật được kiểm tra, đối chứng đa dạng hình thái thân, lá, củ. (Ảnh: ĐÔNG HUYỀN)

Về phương pháp thực hiện, Trung tâm cho biết sẽ tiến hành phép thử sinh học phân tử bằng kỹ thuật phân tích PCR, sử dụng bộ chỉ thị phân tử đặc hiệu theo Quy trình kỹ thuật nội bộ QTCL-ADND0I của đơn vị để xác định mẫu củ có băng gene đặc hiệu tương đồng với mẫu sâm Ngọc Linh đối chứng hay không. Sau khi phân tích, trung tâm sẽ bàn giao báo cáo kết quả kiểm tra ADN đối với các mẫu thử nghiệm.

“Quy trình kỹ thuật nội bộ kiểm tra ADN sâm Ngọc Linh bằng chỉ thị phân tử theo Quyết định số 06/QĐ-TTUD của Trung tâm, bảo đảm tính khách quan, khoa học trước Hội đồng giám định. Chi phí kiểm tra tính trên số lượng mẫu theo đơn giá của trung tâm”, Phó Giám đốc Trung tâm Chu Đình Liệu khẳng định.

Các mẫu thực vật được kiểm tra, đối chứng đa dạng hình thái. (Ảnh: ĐÔNG HUYỀN)

Ngày 28/8/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra cùng cán bộ trung tâm tiến hành lấy 245 mẫu để thực hiện các nội dung chuyên môn.

Tuy nhiên, đến ngày 14/9/2026, Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh Quảng Ngãi có Công văn số 121/TTƯD-DVKHCN đề nghị dừng thực hiện việc kiểm tra ADN, đồng thời bàn giao, hoàn trả toàn bộ 245 mẫu đã tiếp nhận.

Lý do được Trung tâm đưa ra là máy móc, thiết bị đang trong thời gian sửa chữa, bảo dưỡng, hiệu chuẩn và đơn vị đang kiện toàn các điều kiện hoạt động theo Nghị định số 22/2026/NĐ-CP về việc quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức hướng dẫn thi hành Luật Tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật.

“Trong tình trạng hiện tại, xuất phát từ trách nhiệm đối với kết quả chuyên môn nên Trung tâm xin thông báo dừng thực hiện nội dung kiểm tra ADN nêu trên”, lãnh đạo trung tâm nêu rõ.

Kết luận của Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh Quảng Ngãi về các mẫu thực vật của vụ án hình sự "Trộm cắp tài sản" tháng 8/2025. (Ảnh: ĐÔNG HUYỀN)

Như vậy, dù đã có thông báo tạm dừng dịch vụ từ ngày 16/6/2026, Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh Quảng Ngãi vẫn thống nhất phối hợp, tiếp nhận 245 mẫu vật từ Cơ quan Cảnh sát điều tra vào cuối tháng 8/2026 để thực hiện các nội dung chuyên môn, trong đó có việc trích mẫu kiểm tra ADN, trước khi đề nghị dừng thực hiện và hoàn trả toàn bộ mẫu vào tháng 9/2026.

Sử dụng kết quả kiểm tra ADN làm căn cứ giám định

Từ năm 2024 đến nay, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Quảng Ngãi đã tiếp nhận, giải quyết 13 nguồn tin về tội phạm trộm cắp tài sản liên quan sâm Ngọc Linh. Trong đó, đã khởi tố 7 vụ án, tạm đình chỉ 4 vụ và đang xác minh, giải quyết 2 vụ.

Trong 7 vụ án đã khởi tố, cơ quan điều tra khởi tố 22 bị can về tội “Trộm cắp tài sản”. Đến nay, đơn vị đã có kết luận điều tra đề nghị truy tố 6 vụ với 21 bị can; một vụ với một bị can đang tiếp tục điều tra.

Điển hình là vụ trộm cắp tài sản xảy ra ngày 20/5/2025 tại vườn sâm của Công ty Vingin ở xã Măng Ri, tỉnh Quảng Ngãi. A Linh (39 tuổi), là nhân viên công ty, trong lúc trực chốt bảo vệ vườn sâm đã nảy sinh ý định trộm cắp tài sản. Lợi dụng trời tối, đối tượng nhổ 27 cây sâm Ngọc Linh mang về trồng trong vườn nhà thì bị phát hiện.

Ngày 3/6/2025, đại diện công ty đến công an xã Măng Ri trình báo. Đến ngày 28/7/2025, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với A Linh về tội “Trộm cắp tài sản”, quy định tại điểm c, khoản 2, Điều 173 Bộ luật Hình sự. Ngày 31/12/2025, cơ quan điều tra ban hành kết luận điều tra, đề nghị truy tố đối với bị can này.

Hình ảnh mẫu thực vật do Cơ quan cảnh sát điều tra Công an tỉnh Quảng Ngãi thu giữ từ các vụ trộm cắp ở vườn sâm Ngọc Linh. (Ảnh: ĐÔNG HUYỀN)

Một vụ việc khác xảy ra ngày 16/1/2026 tại vườn sâm của Công ty cổ phần Sâm Ngọc Linh Kon Tum ở xã Măng Ri. Khoảng 7 giờ 30 phút cùng ngày, 13 đối tượng cùng trú tại thôn Long Plái, xã Măng Ri đã trộm cắp 250 củ sâm Ngọc Linh và 1,38kg lá sâm Ngọc Linh tươi của công ty.

Ngày 8/7/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Quảng Ngãi khởi tố vụ án, khởi tố 13 bị can về tội “Trộm cắp tài sản”, quy định tại khoản 3, Điều 173 Bộ luật Hình sự. Ngày 14/9/2026, cơ quan điều tra ban hành kết luận điều tra, đề nghị truy tố 13 bị can.

Theo Công an tỉnh Quảng Ngãi, việc giám định để xác định mẫu thực vật bị trộm cắp có phải sâm Ngọc Linh hay không, cùng với việc xác định các đặc điểm liên quan như tuổi của từng cây, là những yếu tố cần thiết để phục vụ việc định giá tài sản, đánh giá tính chất, mức độ thiệt hại và xác định căn cứ khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự. Đây cũng là cơ sở phục vụ việc giải quyết vụ việc, vụ án và xử lý các đối tượng có liên quan.

“Quá trình xác minh, điều tra, giải quyết vụ việc, vụ án, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh đã tiến hành trưng cầu giám định viên thuộc Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Ngãi để giám định nội dung trên. Quá trình giám định, giám định viên đã làm việc, hợp đồng với Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh Quảng Ngãi để kiểm tra, đối chiếu ADN mẫu đối chứng sâm Ngọc Linh, làm căn cứ trả lời Cơ quan điều tra”, Đại tá Nguyễn Ngọc Sinh, Phó Giám đốc Công an tỉnh Quảng Ngãi cho biết.

Theo kết quả điều tra, xét xử các vụ án trộm cắp tài sản liên quan sâm Ngọc Linh, nhiều bị can đã bị tuyên án tù giam, tù treo hoặc cải tạo không giam giữ.

Vùng núi Ngọc Linh, tỉnh Quảng Ngãi, nơi có nhiều vườn trồng sâm Ngọc Linh của doanh nghiệp, người dân xảy ra nhiều vụ trộm cắp sâm. (Ảnh: ĐÔNG HUYỀN)

Giám định viên không biết dịch vụ kiểm tra ADN chưa được cấp phép

Ông Hồ Công Vũ, công tác tại Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Ngãi, là Giám định viên tư pháp thuộc lĩnh vực lâm nghiệp, chuyên thực hiện giám định các vật phẩm là củ sâm trong những vụ án trộm cắp sâm Ngọc Linh trên địa bàn tỉnh.

Theo Giám định viên Hồ Công Vũ, khi cơ quan trưng cầu giám định yêu cầu xác định loài sâm, phương pháp giám định ADN có độ tin cậy cao nhất. Vì vậy, ông đã liên hệ Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh Quảng Ngãi để kiểm tra, phân định ADN mẫu sâm phục vụ các vụ án.

“Từ thông báo kết quả của trung tâm này, tôi trả lời trong kết luận giám định của mình và chịu trách nhiệm trước pháp luật về kết luận đó. Kết luận giám định tôi dựa vào căn cứ từ kết quả phân tích ADN của trung tâm. Họ ra kết luận mẫu sâm có băng gene tương đồng, cho nên kết luận là sâm Ngọc Linh và tôi trả lời cho bên công an theo kết quả phân tích đó là sâm Ngọc Linh. Tôi là người giám định, căn cứ kết quả từ trung tâm tôi mới ra kết luận giám định”, ông Vũ cho biết.

Giám định viên tư pháp căn cứ kết quả kiểm tra mẫu thực vật do Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh Quảng Ngãi cung cấp để ra kết luận giám định. (Ảnh: ĐÔNG HUYỀN)

Về việc trung tâm đã được cấp phép thực hiện dịch vụ kiểm tra ADN hay chưa, ông Vũ nói không nắm được thông tin này. “Trung tâm đó công bố trên thông tin đại chúng chức năng, nhiệm vụ hoạt động, kiểm tra, kiểm định, tỉnh hỗ trợ kinh phí để phục vụ quản lý nhà nước. Còn việc cơ quan đó được cấp phép hay chưa thì tôi không biết, nhưng kết quả giám định họ công bố có đóng dấu của cơ quan nhà nước thì tính đúng đắn, tính đầy đủ, đủ cơ sở để kết luận thì tôi đưa ra kết luận”, Giám định viên Hồ Công Vũ khẳng định.

Từ khi Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh Quảng Ngãi triển khai dịch vụ kiểm tra ADN sâm Ngọc Linh, giám định viên đã phối hợp trung tâm kiểm tra vật phẩm trong các vụ án hình sự. Hai bên thống nhất, ký hợp đồng thực hiện, trung tâm thông báo kết quả, thanh lý hợp đồng và xuất hóa đơn sau khi hoàn thành việc kiểm tra ADN.

Cần làm rõ tính pháp lý của kết quả kiểm tra ADN mẫu thực vật các vụ án hình sự

Theo báo cáo của Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh Quảng Ngãi, đơn vị chưa được cấp Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động thử nghiệm chất lượng sản phẩm. Phương pháp kiểm tra ADN và phân tích saponin sâm Ngọc Linh mà trung tâm sử dụng là quy trình kỹ thuật nội bộ, chưa được xác nhận giá trị sử dụng. Báo cáo cũng nêu phương pháp “Quy trình kỹ thuật kiểm định sâm Ngọc Linh bằng chỉ thị phân tử QTCL-ADN01” chưa bảo đảm giá trị sử dụng.

Phương pháp kiểm tra ADN và phân tích saponin sâm Ngọc Linh mà Trung tâm sử dụng là quy trình kỹ thuật nội bộ, chưa được xác nhận giá trị sử dụng. (Ảnh: ĐÔNG HUYỀN)

Bên cạnh đó, theo hồ sơ liên quan đề tài nghiên cứu, ba cặp mồi được sử dụng trong quy trình thử nghiệm của đề tài “Nghiên cứu ứng dụng các công nghệ mới trong phân tích kiểm định chất lượng sâm Ngọc Linh” không có khả năng phân biệt sâm Ngọc Linh với sâm Langbiang.

Thông tin này cần được đối chiếu với hồ sơ nghiên cứu, tài liệu kỹ thuật và quy trình thực tế đã được sử dụng trong từng lần kiểm tra ADN. Nếu được xác nhận, đây là vấn đề cần làm rõ về khả năng phân biệt loài, cơ sở khoa học và độ tin cậy của kết quả kiểm tra ADN trong hoạt động giám định tư pháp.

Việc một đơn vị chưa được cấp Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động thử nghiệm chất lượng sản phẩm nhưng tham gia kiểm tra ADN mẫu vật trong các vụ án hình sự, trong khi kết quả kiểm tra được sử dụng làm căn cứ để giám định viên đưa ra kết luận tư pháp, là vấn đề cần được các cơ quan chức năng làm rõ.

Tuy nhiên, cần phân biệt điều kiện pháp lý áp dụng đối với hoạt động thử nghiệm chất lượng sản phẩm với điều kiện, quy trình và yêu cầu chuyên môn đối với việc cung cấp kết quả phân tích phục vụ giám định tư pháp.

Theo luật sư Võ Thị Anh Loan, Công ty luật GOLD KEY-Thành phố Hồ Chí Minh, trong các vụ án trộm cắp, việc xác định đúng đặc điểm, chủng loại và giá trị tài sản là những vấn đề quan trọng để làm rõ đối tượng tác động của hành vi, xác định hành vi phạm tội, định tội danh, khung hình phạt và trách nhiệm hình sự của bị cáo.

Đối với các vụ án liên quan sâm Ngọc Linh, việc xác định mẫu vật có phải sâm Ngọc Linh hay không có thể ảnh hưởng trực tiếp đến căn cứ buộc tội. Tuy nhiên, kết quả xác định chủng loại không đồng nghĩa với kết quả xác định giá trị tài sản; giá trị tài sản phải được chứng minh bằng kết luận định giá được thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục và có căn cứ.

Việc xác định mẫu vật có phải sâm Ngọc Linh hay không có thể ảnh hưởng trực tiếp đến căn cứ buộc tội. (Ảnh: ĐÔNG HUYỀN)

“Khoản 2 Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định: Những gì có thật nhưng không được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật quy định thì không có giá trị pháp lý và không được dùng làm căn cứ để giải quyết vụ án hình sự. Điều 108 Bộ luật Tố tụng hình sự cũng yêu cầu mỗi chứng cứ phải được kiểm tra, đánh giá về tính hợp pháp, xác thực và liên quan vụ án. Vì vậy, đối với kết quả ADN được sử dụng trong hồ sơ vụ án, cần làm rõ quá trình thu thập, phương pháp thực hiện, điều kiện chuyên môn, tính xác thực và vai trò của kết quả đó trong kết luận giám định. Không thể mặc nhiên coi kết quả là chứng cứ hợp pháp, đáng tin cậy chỉ vì được một đơn vị nhà nước thực hiện hoặc có đóng dấu”, luật sư Võ Thị Anh Loan nhấn mạnh.

Đối với hoạt động giám định tư pháp thực hiện từ ngày 1/5/2026, Luật Giám định tư pháp số 105/2025/QH15 quy định người giám định tư pháp được sử dụng kết quả thực nghiệm, xét nghiệm, kết luận chuyên môn hoặc kết luận giám định do tổ chức, cá nhân khác đã thực hiện để phục vụ việc giám định. Tuy nhiên, việc sử dụng kết quả của đơn vị khác không làm mất đi yêu cầu giám định viên phải độc lập trong quá trình giám định, áp dụng phương pháp khoa học, tuân thủ quy trình, quy chuẩn chuyên môn và chịu trách nhiệm về kết luận của mình.

Chưa được cấp Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động thử nghiệm chất lượng sản phẩm nhưng Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh Quảng Ngãi vẫn thực hiện kiểm tra ADN liên quan các vụ án hình sự. (Ảnh: ĐÔNG HUYỀN)

Về trách nhiệm của Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh Quảng Ngãi, luật sư Võ Thị Anh Loan cho rằng, khi đơn vị chưa đáp ứng các điều kiện pháp luật có liên quan nhưng vẫn tiếp nhận, phân tích mẫu và cung cấp kết quả phục vụ các vụ án hình sự, cần làm rõ trách nhiệm của đơn vị trong hoạt động chuyên môn; trách nhiệm quản lý của người đứng đầu; đồng thời đánh giá tính hợp pháp, độ tin cậy của từng kết quả đã cung cấp.

“Nếu kết quả do Trung tâm cung cấp đã được sử dụng làm căn cứ giám định, buộc tội và dẫn đến việc một người bị kết án, thì phải xem xét cả hậu quả đối với hoạt động tố tụng và quyền của người bị kết án. Việc rà soát cần được thực hiện cụ thể theo từng vụ án, bởi một sai sót trong căn cứ khoa học hoặc pháp lý của chứng cứ có thể làm thay đổi bản chất của việc buộc tội”, luật sư Võ Thị Anh Loan chia sẻ.

Núi Ngọc Linh nhìn từ xã Ngọc Linh, tỉnh Quảng Ngãi. (Ảnh: ĐÔNG HUYỀN)

Trưởng phòng 1, Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Quảng Ngãi Nguyễn Thành Thiện cho biết, Điều 372 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 quy định người bị kết án, cơ quan, tổ chức và mọi cá nhân có quyền phát hiện vi phạm pháp luật trong bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật và thông báo cho người có thẩm quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm.

“Người bị kết án, cơ quan, tổ chức và mọi cá nhân có quyền phát hiện vi phạm pháp luật trong bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật và thông báo cho người có thẩm quyền kháng nghị. Khi thực hiện công tác giám đốc việc xét xử, kiểm sát việc xét xử hoặc qua các nguồn thông tin khác mà Tòa án, Viện kiểm sát phát hiện vi phạm pháp luật trong bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật thì thông báo ngay bằng văn bản cho người có thẩm quyền kháng nghị”, Trưởng phòng 1, Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Quảng Ngãi Nguyễn Thành Thiện khẳng định.