Cần phát hiện sớm, can thiệp kịp thời rối loạn phát triển ở trẻ

PV: Những dấu hiệu nào ở trẻ có thể cảnh báo nguy cơ rối loạn phát triển thần kinh, tâm thần và cần được cha mẹ đưa đi thăm khám sớm?

BSCKI. Trịnh Thị Phương: Bất cứ khi nào cha mẹ nhận thấy trẻ có những biểu hiện khác thường hoặc chậm hơn so với các bạn cùng lứa tuổi, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn kịp thời. Một số dấu hiệu cần lưu ý gồm:

Thứ nhất, trẻ chậm đạt các mốc phát triển so với lứa tuổi hoặc có dấu hiệu thoái lui về kỹ năng. Chẳng hạn, trẻ 14 tháng tuổi chưa đi vững, 16 tháng chưa nói được từ đơn, 24 tháng chưa nói được từ đôi. Đáng chú ý, trẻ có thể mất đi những kỹ năng về cử chỉ giao tiếp hoặc ngôn ngữ mà trước đó đã hình thành.

Thứ hai, trẻ thiếu tương tác xã hội như ít nhìn vào mắt người đối diện, ít quay lại khi được gọi tên, không biết chỉ tay để chia sẻ niềm vui hoặc sự thích thú; có xu hướng thích chơi với đồ vật hơn tương tác với người khác.

Thứ ba, trẻ gặp khó khăn trong việc duy trì sự chú ý, dễ bị phân tán, khó ngồi yên hoặc tự ý đi lại tại những nơi cần giữ trật tự, tập trung.

Đối với trẻ lớn hơn, cha mẹ cần chú ý các biểu hiện lo lắng, sợ hãi kéo dài, ảnh hưởng đến học tập và sinh hoạt hằng ngày; trẻ mất đi những sở thích, hứng thú trước đây hoặc có thay đổi bất thường về thói quen sinh hoạt, ăn uống, giấc ngủ. Nếu những biểu hiện này kéo dài trên 2 tuần, gia đình cần đưa trẻ đi khám.

Ngoài ra, các dấu hiệu bất thường về trương lực cơ hoặc tình trạng yếu chi đột ngột cũng cần được chú ý và thăm khám sớm.

BSCKI. Trịnh Thị Phương, Khoa Thần kinh - Tâm bệnh, Bệnh viện Nhi Thanh Hóa thăm khám cho bệnh nhi.

PV: Trong quá trình khám, chẩn đoán và điều trị, bác sĩ thường gặp những khó khăn nào khi trẻ được phát hiện muộn hoặc chưa được can thiệp đúng cách?

BSCKI. Trịnh Thị Phương: Khi trẻ được phát hiện muộn hoặc chưa được can thiệp đúng cách, giai đoạn thuận lợi cho sự phát triển và thay đổi của não bộ có thể đã bị bỏ lỡ. Vì vậy, quá trình can thiệp thường cần nhiều thời gian và sự kiên trì hơn, đồng thời việc tiên lượng cũng trở nên dè dặt hơn.

Khi trẻ lớn hơn, các hành vi đã dần hình thành thói quen nên việc điều chỉnh cũng khó khăn hơn. Điều này ảnh hưởng đáng kể đến khả năng hòa nhập, học tập, sinh hoạt hằng ngày và chất lượng cuộc sống của trẻ.

Việc chẩn đoán ở nhóm trẻ này cũng là thách thức đối với các nhà chuyên môn. Trẻ lớn tuổi thường có nhiều rối loạn đồng mắc, các triệu chứng có thể chồng lấp, khiến quá trình đánh giá, điều trị và can thiệp trở nên phức tạp hơn.

Một khó khăn khác là khi trẻ được can thiệp bằng những phương pháp chưa có đủ cơ sở thực chứng, mức độ tiến bộ có thể rất hạn chế, thậm chí tiềm ẩn những biến chứng không mong muốn. Điều này khiến gia đình mất nhiều thời gian, tiền bạc và dần suy giảm niềm tin vào quá trình điều trị, can thiệp cho trẻ.

Bên cạnh đó, không ít gia đình kỳ vọng trẻ có thể “chữa khỏi” hoàn toàn. Khi kết quả không đáp ứng mong đợi, cha mẹ dễ thất vọng, dẫn đến bỏ điều trị giữa chừng hoặc không duy trì can thiệp liên tục, làm giảm hiệu quả hỗ trợ trẻ.

Theo BSCKI. Trịnh Thị Phương, bất cứ khi nào cha mẹ nhận thấy trẻ có những biểu hiện khác thường hoặc chậm hơn so với các bạn cùng lứa tuổi, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn kịp thời.

PV: Những phương pháp can thiệp và điều trị nào đang được áp dụng để cải thiện khả năng giao tiếp, nhận thức và hành vi ở trẻ mắc các rối loạn phát triển?

BSCKI. Trịnh Thị Phương: Tùy vào vấn đề và tình trạng cụ thể của từng trẻ, bác sĩ sẽ xây dựng phác đồ điều trị, can thiệp phù hợp. Thông thường, các phương pháp được kết hợp giữa điều trị bằng thuốc và can thiệp tâm lý - giáo dục, với sự phối hợp liên ngành giữa y tế, tâm lý, giáo dục, gia đình và xã hội.

Đối với trẻ nhỏ, các phương pháp hỗ trợ can thiệp thường được ưu tiên gồm: ngôn ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu, giáo dục đặc biệt và can thiệp tâm lý. Việc lựa chọn phương pháp cụ thể cần căn cứ vào nhu cầu, khả năng và những khó khăn mà mỗi trẻ đang gặp phải.

PV: Gia đình, nhà trường và cơ sở y tế cần phối hợp như thế nào để phát hiện sớm, theo dõi và hỗ trợ trẻ trong quá trình điều trị, phục hồi chức năng?

BSCKI. Trịnh Thị Phương: Để phát hiện sớm, can thiệp kịp thời và hỗ trợ trẻ hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường, cơ sở y tế và cộng đồng. Mỗi bên giữ một vai trò quan trọng trong hành trình đồng hành cùng trẻ.

Gia đình là người trực tiếp chăm sóc trẻ hằng ngày, có vai trò phát hiện sớm những biểu hiện bất thường, đưa trẻ đi thăm khám và đồng hành trong suốt quá trình điều trị, can thiệp, phục hồi.

Nhà trường là môi trường có thể phát hiện những biểu hiện ban đầu của trẻ, từ đó tư vấn gia đình đưa trẻ đến khám đúng chuyên khoa. Đồng thời, nhà trường cần tạo điều kiện để trẻ hòa nhập, hỗ trợ các em vượt qua khó khăn trong kết bạn, học tập và thích ứng với môi trường học đường.

Cơ sở y tế có trách nhiệm tiếp nhận, thăm khám, đánh giá, chẩn đoán, chỉ định phác đồ điều trị và tư vấn phương pháp can thiệp phù hợp cho trẻ cũng như gia đình. Đây cũng là nơi theo dõi, khám định kỳ để đánh giá và điều chỉnh phương pháp can thiệp theo từng giai đoạn, phù hợp với tình trạng và những vấn đề trẻ đang gặp phải.

Cùng với đó, cần nâng cao vai trò của gia đình, nhà trường và cộng đồng trong phát hiện, can thiệp sớm; xây dựng môi trường học tập, sinh hoạt hòa nhập, tạo điều kiện để trẻ phát triển toàn diện và tự tin hòa nhập xã hội.